راستی‌آزمایی: حقیقت یا افسانه؟

الهه جعفرزاده: برای بسیاری از افراد، پیرچشمی به عنوان نخستین نشانه ملموس افزایش سن شناخته می‌شود؛ زمانی که نوشته‌های ریز در تلفن همراه، کتاب یا روزنامه دیگر به وضوح گذشته دیده نمی‌شوند و عینک مطالعه به تدریج به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود. این نیاز گسترده، بازار وسیعی برای انواع راهکارهای درمانی و تبلیغات پزشکی ایجاد کرده است؛ از قطره‌های چشمی تا جراحی‌هایی که وعده «خداحافظی دائمی با عینک» را می‌دهند. در ماه‌های اخیر، تبلیغاتی در فضای مجازی منتشر شده که ادعا می‌کنند با خارج کردن عدسی طبیعی چشم و جایگزینی آن با یک لنز مصنوعی چندکانونی، می‌توان پیرچشمی را به‌طور کامل درمان کرد. این تبلیغات گاهی با عباراتی چون «درمان جدید پیرچشمی» یا «درمان قطعی بدون نیاز به عینک» همراه هستند. اما آیا این ادعاها دارای پشتوانه علمی هستند؟ دکتر سید حسن هاشمی، فوق‌تخصص قرنیه، در ویدئویی که به تازگی در صفحه اینستاگرام بیمارستان نور منتشر شده، نسبت به این تبلیغات هشدار داده و تأکید کرده است که نباید هر فناوری جدیدی به‌عنوان درمان قطعی پیرچشمی به مردم معرفی شود.

خارج کردن عدسی سالم چشم صرفاً به دلیل پیرچشمی؟ به گفته دکتر هاشمی، بخشی از تبلیغات موجود در فضای مجازی به افراد مبتلا به پیرچشمی توصیه می‌کنند که عدسی طبیعی و شفاف چشم خود را خارج کرده و به جای آن از لنزهای مصنوعی چندکانونی استفاده کنند؛ لنزهایی که برای دید دور، نزدیک و فواصل میانی طراحی شده‌اند. او معتقد است مسئله اصلی از همین‌جا آغاز می‌شود. در فردی که عدسی چشم هنوز شفاف است و دچار آب مروارید نشده، خارج کردن این عدسی صرفاً به دلیل پیرچشمی اقدامی نیست که بتوان آن را یک راهکار معمول و پذیرفته‌شده برای عموم افراد دانست. به گفته این فوق‌تخصص قرنیه، عدسی طبیعی چشم یک ساختار سالم و شفاف است و در شرایط عادی دلیلی برای خارج کردن آن وجود ندارد. جراحی تعویض عدسی زمانی جایگاه مشخص و شناخته‌شده‌ای پیدا می‌کند که فرد به آب مروارید مبتلا شده باشد و عدسی طبیعی شفافیت خود را از دست داده باشد. در چنین شرایطی، پزشک ناچار به خارج کردن عدسی است و می‌تواند از انواع لنزهای مصنوعی، از جمله لنزهای چندکانونی، استفاده کند.

لنزهای چندکانونی؛ فناوری مفید، اما نه بی‌نقص صحبت‌های دکتر هاشمی به معنای نفی کامل لنزهای چندکانونی نیست. این لنزها سال‌هاست در چشم‌پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرند و در بسیاری از بیماران، به‌ویژه افرادی که تحت عمل آب مروارید قرار می‌گیرند، نتایج قابل قبولی داشته‌اند. با این حال، او تأکید می‌کند که این فناوری هنوز محدودیت‌های خود را دارد. از جمله مشکلات شناخته‌شده این لنزها می‌توان به پخش نور و ایجاد هاله‌های نوری در برخی شرایط، به‌ویژه هنگام رانندگی شبانه، اشاره کرد. علاوه بر این، بعضی بیماران پس از جراحی همچنان به اصلاح تکمیلی بینایی نیاز پیدا می‌کنند و گاهی لازم است از روش‌های دیگری مانند لیزر برای بهبود نتیجه استفاده شود. به همین دلیل، معرفی این لنزها به‌عنوان یک راه‌حل کامل، بی‌نقص و مناسب برای همه افراد، تصویری دقیق از واقعیت‌های علمی ارائه نمی‌دهد.

پیرچشمی؛ بخشی طبیعی از روند افزایش سن پیرچشمی برخلاف تصور برخی افراد، یک بیماری محسوب نمی‌شود. این پدیده نتیجه کاهش تدریجی انعطاف‌پذیری عدسی چشم در روند طبیعی افزایش سن است. به همین دلیل، اغلب افراد از دهه پنجم زندگی به بعد متوجه می‌شوند که برای مطالعه یا دیدن اشیای نزدیک به عینک نیاز دارند. در واقع، پیرچشمی سرنوشتی است که تقریباً همه افراد، حتی کسانی که هیچ مشکل چشمی دیگری ندارند، دیر یا زود آن را تجربه می‌کنند. همین فراگیر بودن نیز باعث شده بازار درمان‌های مختلف برای آن داغ باشد؛ بازاری که در آن گاهی مرز میان اطلاع‌رسانی علمی و تبلیغات تجاری چندان روشن نیست.

چرا بسیاری از چشم‌پزشکان هنوز عینک را ترجیح می‌دهند؟ شاید جالب‌ترین بخش صحبت‌های دکتر هاشمی، اشاره به تجربه شخصی خودش باشد. او می‌گوید از حدود ۴۵ یا ۴۶ سالگی دچار پیرچشمی شده و از عینک استفاده می‌کند؛ موضوعی که از نگاه او نشانه‌ای از واقعیت موجود در درمان این عارضه است. به گفته او، با وجود پیشرفت‌های فراوان در حوزه جراحی‌های چشم و فناوری لنزهای داخل چشمی، عینک همچنان برای بسیاری از افراد بهترین، ایمن‌ترین و کم‌عارضه‌ترین راهکار اصلاح پیرچشمی به شمار می‌رود. این دیدگاه با توصیه بسیاری از منابع علمی و انجمن‌های معتبر چشم‌پزشکی نیز همخوانی دارد. عینک مطالعه، عینک‌های تدریجی و در برخی موارد لنزهای تماسی ویژه، همچنان رایج‌ترین روش‌های اصلاح پیرچشمی در سراسر جهان هستند.

هشدار: فریب تبلیغات درمان قطعی پیرچشمی را نخورید آنچه در سخنان دکتر هاشمی بیش از هر چیز مورد توجه قرار می‌گیرد، نگرانی از گسترش تبلیغاتی است که ممکن است تصویری غیرواقعی از نتایج درمانی ارائه دهند. او معتقد است مردم باید بدانند که هر روش پزشکی، حتی پیشرفته‌ترین آن‌ها، مزایا، محدودیت‌ها و عوارض احتمالی خود را دارد و تصمیم‌گیری درباره انجام جراحی نباید بر پایه تبلیغات شبکه‌های اجتماعی انجام شود. به گفته این فوق‌تخصص قرنیه، معرفی تعویض عدسی شفاف چشم به‌عنوان درمان قطعی پیرچشمی، اقدامی است که نیازمند نظارت و برخورد جدی نهادهای مسئول است. او از وزارت بهداشت خواسته است علاوه بر اطلاع‌رسانی دقیق، با تبلیغات گمراه‌کننده و اقداماتی که خارج از چارچوب‌های علمی و حرفه‌ای انجام می‌شوند، برخورد کند. پزشکی امروز نسبت به چند دهه قبل امکانات بسیار بیشتری برای بهبود کیفیت بینایی در اختیار بیماران قرار داده است و لنزهای چندکانونی نیز بخشی از همین پیشرفت‌ها هستند. اما آنچه متخصصان بر آن تأکید دارند، فاصله میان «پیشرفت علمی» و «وعده درمان قطعی» است. دست‌کم بر اساس توضیحات دکتر سید حسن هاشمی، هنوز نمی‌توان هر تبلیغی را که وعده رهایی کامل از عینک می‌دهد، معادل یک راهکار علمی و مورد اجماع دانست. در شرایطی که پیرچشمی بخشی طبیعی از روند افزایش سن است، بهترین تصمیم همچنان تصمیمی است که پس از مشورت با چشم‌پزشک و بر پایه واقعیت‌های علمی گرفته شود، نه بر اساس وعده‌های جذاب فضای مجازی.