بلعیده شدن فرزندان «سینمای بدنه» توسط «سینمای کمدی»؛ افسوس برای غیبت عطاران در «خانوم‌والده» قبل از «خواب»

نرگس کیانی اظهار داشت: «اصطلاح سینمای بدنه در ایران توسط یکی از منتقدان مطرح شد که نامش به یادم نمی‌آید… به نظر می‌رسد این اصطلاح به فریدون جیرانی نسبت داده شده است!… ما به دنبال قاتل بروسلی نیستیم یا فریدون جیرانی یا جواد طوسی؛ مانند اصطلاح‌های دیگری همچون «ژانر کمدی» یا «درام» که ممکن است یک فیلم هم در ژانر کمدی تعریف شود و هم داستان دراماتیکی داشته باشد، اما سینمای اصلی هر کشوری، سینمای بدنه است. به عقیده من یکی از فیلمسازان برجسته سینمای بدنه جهانی، هیچکاک است که در مقایسه با آنتونیونی یا فلینی یا در فرانسه فیلمسازی مانند ملویل، آثارش جزو سینمای بدنه محسوب می‌شود. اگرچه برخی از سینمای بدنه به عنوان چماق استفاده کرده و آن را بر سر فیلمسازان می‌کوبند، اما سینمای بدنه زمانی معنا پیدا می‌کند که سینمای شما ساختار مشخصی داشته باشد…» (میزگردی با حضور سیروس الوند و جواد طوسی درباره سینمای بدنه ایران- روزنامه اعتماد- شماره ۴۴۱۴ دوشنبه ۲۴ تیر ۱۳۹۸- در این گفت‌وگو سیروس الوند آغازکننده بحث بوده و سه‌نقطه به معنای پاس‌دادن دیالوگ است.)

فیلم «خواب» با بازی رضا عطاران در نقش مجتبی الوندی و هدی زین‌العابدین، بر اساس تعریفی که ارائه شده، می‌تواند به عنوان بخشی از «سینمای بدنه» در نظر گرفته شود. درام دادگاهی «زنده‌شور» به کارگردانی کاظم دانشی که براساس فیلمنامه‌ای مشترک از او و محمد داوودی با بازی امیر جعفری، حامد بهداد، محمد ولی‌زادگان، عرفان ناصری و حسین پورکریمی در نقش ۵ محکوم به اعدام ساخته شده، نیز از همین دست است. در عین حال، «سینمای کمدی» به طور گسترده‌ای در حال «مصرف‌کردن» امیر جعفری در فیلم «ناپلئون در باغ زردآلو» به نویسندگی و کارگردانی حامد محمدی‌روزبهانی است. داستان این فیلم به این صورت است که آقابهمن و آقایحیی در زندان نقشه بزرگ‌ترین دزدی عمرشان را می‌کشند تا بارشان را برای همیشه ببندند…

همچنین اگر بر اساس همان تعریف، «خواب»؛ نخستین ساخته مانی مقدم، که براساس فیلمنامه‌ای مشترک از او و پژمان تیمورتاش با بازی رضا عطاران ساخته شده، متعلق به «سینمای بدنه» باشد، باید گفت که این فیلم نخستین بار در چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر (۱۴۰۴) به نمایش درآمد و تحسین اهالی رسانه را جلب کرد. طبق اخبار منتشر شده، این فیلم از ۲۹ مهر ۱۴۰۵ به اکران عمومی خواهد رسید و این روزها (۶ تا ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶- ۱۴ تا ۲۳ مهر ۱۴۰۵) نخستین نمایش بین‌المللی خود را در سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی فیلم بوسان تجربه می‌کند.

در عوض، «سینمای کمدی» به طور مداوم در حال «مصرف‌کردن» رضا عطاران در فیلم «خانوم‌والده» به کارگردانی سهیل موفق است که براساس فیلمنامه‌ای از حمزه صالحی ساخته شده و داستان آن به دو برادر ورشکسته (رضا عطاران و عباس جمشیدی‌فر) می‌پردازد که ظاهراً فیلم‌ساز اجتماعی هستند و باید چند میلیارد از مادرشان بگیرند و به طلبکارشان بدهند، اما مادر سرشناس و متدین‌شان فوت می‌کند و آن‌ها تصمیم می‌گیرند پسری (رضا عطاران) را که شباهت زیادی به مادرشان دارد در هیبت و پوشش همان مادر گریم کنند؛ پسری که برخلاف شباهت ظاهری به مادر و شغلش که فیلم‌سازی اجتماعی است، سواد و ادب کمی دارد و رفتارهای سخیفی از خود نشان می‌دهد…

در حالی که یک کمدی با اختلاف صدرنشین می‌شود از میان ۲۸ فیلمی که هم‌اکنون در سینماهای سراسر ایران روی پرده است (به ترتیب از پرفروش‌ترین تا کم‌فروش‌ترین)؛ «خانوم‌والده»، «زنده‌شور»، «استخر»، «آنتیک»، «اسکورت»، «تهران کنارت»، «سفینه نجات» (انیمیشن)، «ناپلئون در باغ زردآلو»، «تاکسیدرمی»، «سفر به لیمونیا»، «لباس شخصی»، «نیم‌شب»، «سقف»، «جانشین»، «خواب‌نما»، «نبرد با خرچنگ» (انیمیشن)، «قمارباز»، «بهشت تبهکاران»، «بی‌دار»، «خط نجات»، «سفید برفی» (انیمیشن)، «آن‌دو»، «ماه پنهان»، «بُت»، «شمشیر و اندوه» (انیمیشن)، «سرزمین فرشته‌ها»، «دانه‌های انگور» و «بامبولک۲» (رئال- انیمیشن)، شش اثر؛ «خانوم‌والده» به کارگردانی سهیل موفق، «آنتیک» به کارگردانی محمدهادی نائیجی، «ناپلئون در باغ زردآلو» به کارگردانی حامد محمدی‌روزبهانی، «تاکسیدرمی» به کارگردانی محمد پایدار، «سفر به لیمونیا» به کارگردانی کمال مقدم حاج‌دینی و «خواب‌نما» به کارگردانی رضا مقصودی متعلق به «سینمای کمدی» هستند.

در این میان، «خانوم‌والده» که از ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ به اکران درآمده است، تا شامگاه پنجشنبه ۲۳ مهر، براساس اطلاعات «سمفا» (سامانه مدیریت فروش و اکران سینمای ایران) با حضور یک میلیون و ۶۸۳ هزار و ۲۱۲ مخاطب، طی ۳۲ هزار و ۵۹۲ سانس نمایش، در ۶۴۲ سالن سینما، ۲۳۰ میلیارد و ۸۸۰ میلیون و ۴۴۵ هزار و ۴۰۰ تومان فروش داشته است. این در حالی است که رقیب «خانوم‌والده» در جدول فروش، «زنده‌شور» به کارگردانی کاظم دانشی (آغاز اکران از ۲۴ تیر) با حضور یک میلیون و ۳۸۸ هزار و ۸۷۸ مخاطب، طی ۴۸ هزار و ۱۱۴ سانس نمایش فیلم، در ۷۰۰ سالن سینما، ۱۹۲ میلیارد و ۶۴۸ میلیون و ۵۸۷ هزار و ۷۴۴ تومان فروش داشته است. سومین فیلم جدول فروش سینمای ایران، «استخر» به کارگردانی سروش صحت براساس فیلمنامه‌ای از سروش صحت و ایمان صفایی (آغاز اکران از ۲۴ تیر) با حضور یک میلیون و ۲۶۲ هزار و ۷۸۹ مخاطب، طی ۴۷ هزار و یک سانس نمایش فیلم، در ۷۰۰ سالن سینما، ۱۷۱ میلیارد و ۱۴۵ میلیون و ۸۲ هزار و ۲۴۷ تومان فروخته است.

فیلم سینمایی کارگردان مخاطب (نفر) شروع اکران سانس (نوبت نمایش) تعداد سالن میزان فروش (تومان) خانوم‌والده سهیل موفق یک میلیون و ۶۸۳ هزار و ۲۱۲ ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ ۳۲ هزار و ۵۹۲ ۶۴۲ ۲۳۰ میلیارد و ۸۸۰ میلیون و ۴۴۵ هزار و ۴۰۰ زنده‌شور کاظم دانشی یک میلیون و ۳۸۸ هزار و ۸۷۸ ۲۴ تیر ۱۴۰۵ ۴۸ هزار و ۱۱۴ ۷۰۰ ۱۹۲ میلیارد و ۶۴۸ میلیون و ۵۸۷ هزار و ۷۴۴ استخر سروش صحت یک میلیون و ۲۶۲ هزار و ۷۸۹ ۲۴ تیر ۱۴۰۵ ۴۷ هزار و یک ۷۰۰ ۱۷۱ میلیارد و ۱۴۵ میلیون و ۸۲ هزار و ۲۴۷

با وجود فروش چشم‌گیر «خانوم‌والده»، این فیلم از سوی منتقدان سینما و اهالی رسانه با عناوینی چون «کمدی سخیف و جنسیت‌زده» توصیف می‌شود و این موضوع موجب طرح این سوال می‌گردد که پذیرش حضور رضا عطاران در چنین اثری با چنین فیلمنامه‌ای که به احتمال زیاد قبل از رفتن جلوی دوربین از سوی او مطالعه شده است، در شرایطی که به وضوح نمی‌توان انتخاب‌های او را ناشی از فشارهای اقتصادی دانست، چه دلیلی داشته است؟ این سوال همچنین در مورد حضور امیر جعفری که در نقش یکی از ۵ زندانی محکوم به اعدام در «زنده‌شور» به ایفای نقش پرداخته، در کمدی «ناپلئون در باغ زردآلو» نیز مطرح است. به وضوح نمی‌توان تردید داشت که نه «خانوم‌والده» و نه «ناپلئون در باغ زردآلو»، هیچ‌کدام در تاریخ سینمای ایران، عنوان «اثر ماندگار» نخواهند گرفت و از سوی دیگر نمی‌توان تردید داشت که رضا عطاران و امیر جعفری خود به سطح کیفی نازل این آثار واقفند. بنابراین، دور از ذهن نیست اگر چنین نتیجه‌گیری کنیم که «سینمای کمدی» صرفاً به مدد قراردادهای اقناع‌کننده‌ای که با بازیگران چهره؛ حاصل زحمت سال‌های سال «سینمای بدنه» می‌بندد، دست به تطاول آن‌ها می‌زند و کارنامه حرفه‌ای این چهره‌ها را در معرض آسیب و گزندی بعضاً جبران‌ناپذیر قرار می‌دهد.