ایرج، جزئی جدایی‌ناپذیر از تاریخ موسیقی ایران

عطا نویدی: مراسم وداع با ایرج (حسین خواجه‌امیری)، خواننده برجسته موسیقی ایرانی، در روز جمعه ۲۳ مردادماه ۱۴۰۵ در مقابل تالار وحدت برگزار شد. در این مراسم، هنرمندانی چون محمد موسوی (نوازنده و مدرس نی هفت‌بند)، داوود گنجه‌ای (مدرس و نوازنده کمانچه و ویولن)، علی جهاندار (خواننده و مدرس آواز ایرانی)، علی‌اصغر شاه‌زیدی (خواننده و مدرس آواز ایرانی)، ایرج رحمانپور (خواننده، شاعر و ترانه‌سرای موسیقی لُری)، بهرام گودرزی (خواننده و آهنگساز معروف تلویزیون در دهه ۶۰ و نیمه اول دهه ۷۰)، میلاد کیایی (موسیقی‌دان، نوازنده سنتور و آهنگساز)، هوشنگ کامکار (آهنگساز، پژوهشگر و مدرس موسیقی)، اردشیر کامکار (نوازنده کمانچه، قیچک و ویولن)، پشنگ کامکار (نوازنده سنتور)، بیژن بیژنی (خواننده موسیقی ایرانی و خوشنویس)، قاسم رفعتی (خواننده و ردیف‌دان موسیقی سنتی)، حمیدرضا نوربخش (خواننده و مدیرعامل خانه موسیقی)، حسام‌الدین سراج (خواننده)، علیرضا افتخاری (خواننده) و احسان خواجه‌امیری (خواننده موسیقی پاپ و فرزند زنده‌یاد حسین خواجه‌امیری) حضور داشتند. همچنین، مدیرانی چون مهدی شفیعی؛ معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، احمدحسین فتایی؛ مشاور اجرایی معاون امور هنری، محمد الله‌یاری فومنی؛ مدیرعامل بنیاد رودکی و بابک رضایی؛ مدیرکل دفتر موسیقی نیز در این مراسم شرکت کردند. اجرای این مراسم به عهده عباس سجادی بود.

حمیدرضا نوربخش، خواننده و مدیرعامل خانه موسیقی، در آغاز این برنامه گفت: «ایرج را نمی‌توان از موسیقی این سرزمین جدا کرد. او مترومعیار صدا بود و هست و خواهد بود. سبک آوازخوانی او متاثر از آوازخوانی اصفهان بود و او سبک خود را در جوانی پیدا کرد.» نوربخش در ادامه تصریح کرد: «تلاش برای ایجاد دوقطبی در فضای موسیقی همواره وجود داشته است، اما وقتی زنده‌یاد محمدرضا شجریان از ایرج با لقب «پهلوان آواز ایران» یاد می‌کند، نشان‌دهنده بزرگ‌منشی مردی است که خود خدمات زیادی به فرهنگ و هنر این سرزمین کرده است.» او همچنین به خاطره‌ای از استاد شجریان اشاره کرد و گفت: «این خاطره را استاد شجریان، شاید بیش از ۴۰ سال پیش برای من نقل کردند. ایشان می‌گفتند تازه به رادیو آمده و چند آواز خوانده بودم. خاطرم هست در حالی که برخی بزرگان و پیشکسوتان آن روزگار چندان اعتنایی به جوان نمی‌کردند، یک روز در حیاط رادیو ایستاده بودم که دیدم استاد خواجه‌امیری به سمت من آمدند و گفتند: «آقای شجریان شمایید؟» گفتم: «بله.» گفتند: «آوازی از شما شنیدم که بسیار خوب بود، آفرین.» و کلی مرا تشویق کردند. این برای من بسیار امیدبخش بود.» نوربخش افزود: «استاد شجریان همیشه این بزرگواری و بزرگ‌منشی ایرج را متذکر می‌شد. وقتی بزرگان با هم این‌چنین بوده‌اند، ما نباید به خود اجازه دهیم که فضا را دوقطبی کنیم.»

علیرضا افتخاری، خواننده موسیقی ایرانی، نیز در بخش دیگری از این مراسم گفت: «خاطرم هست ۱۰ ـ ۱۲ ساله بودم که روزی در گذری در اصفهان پرده‌ای را دیدم که روی آن نوشته شده بود استاد ایرج به‌زودی در این مکان اجرا خواهند داشت. شاید نزدیک به یک ماه تمام مدرسه را ترک کرده و هر روز در آن گذر، در کوچه سپاهان، می‌ایستادم تا ایشان را زیارت کنم. البته استاد آن زمان به اصفهان تشریف نیاوردند و من ایشان را در مکان دیگری زیارت کردم اما آن عشق از همان کودکی در من شکل گرفت.» افتخاری با اشاره به علاقه خود به صدای ایرج بیان کرد: «من عاشق استاد ایرج بودم و اگرچه هیچ‌گاه سعی نمی‌کردم شبیه ایشان بخوانم اما هر وقت می‌خواندم، گویی یکی از شاگردان کوچک ایرج در حال خواندن بود.» او همچنین با اشاره به این که «الان وقتش است که صدای ایرج از رادیو پخش شود» پرسید: «اگر صدای ایرج پخش نشود صدای چه کسی پخش شود؟»

احسان خواجه‌امیری، خواننده موسیقی پاپ و فرزند زنده‌یاد ایرج، در بخش دیگری از این مراسم گفت: «حتم دارم اگر پدرم این‌جا بود برای شما آواز می‌خواند. او عاشق مردم ایران بود و همیشه دوست داشت کنار مردم ایران باشد.» علی جهاندار، خواننده پیشکسوت موسیقی ایرانی و از شاگردان زنده‌یاد محمدرضا شجریان، با بیان این که «استاد ایرج به نوعی پدر معنوی بنده است» ادامه داد: «همان‌طور که دوستان مستحضرند، من آواز ایرج را به‌عنوان سرمشق، کلمه‌به‌کلمه دنبال می‌کردم و تعداد زیادی از آوازهای ایشان را حفظ کرده و خوانده‌ام. همان‌طور که نوربخش عزیز درباره پرهیز از دوقطبی‌سازی در آسمان پرستاره هنر آواز صحبت کرد، من نیز همیشه گفته‌ام در آسمان پرستاره هنر آواز چهار نفر هستند که شایسته مدال طلا هستند؛ استاد بزرگ بنان، استاد بزرگ ایرج، استاد بزرگ اکبر گلپایگانی و استاد بزرگ شجریان. به دوستانی که گاهی فضا را دوقطبی می‌کنند می‌گویم در مزرعه این کشور چند گل دانه‌درشت هست که نمی‌شود از هم جداشان کرد و گفت این یکی بهتر از آن یکی است.» او در ادامه با تأکید بر ویژگی‌های استثنایی ایرج گفت: «البته ایرج رکوردی در دست داشت که دیگران نداشتند. ایرج تنها کسی بود که بی‌نقص و بدون کم‌وکاست به سرمنزل مقصود رسید؛ به گونه‌ای که حتی در ۹۴ سالگی‌اش شما یک خط آواز از او پیدا نمی‌کنید که ژوست (هماهنگی دقیق صدا با نت موسیقی هنگام آواز خواندن) نخوانده باشد. همه خواننده‌ها وقتی به سنی می‌رسند، به دلایل مختلف کیفیت صدا و توانایی‌شان تغییر می‌کند اما ایرج این رکورد را حفظ کرد.»

علی‌اصغر شاه‌زیدی نیز خاطره‌ای از استاد جلال‌الدین تاج اصفهانی تعریف کرد و گفت: «یک بار از آقای تاج پرسیدم آقا، از بین این‌هایی که در تهران می‌خوانند، به نظر شما چه کسی بهتر می‌خواند؟ ایشان با همان لحن خاص خودشان گفتند: ایرج صدا دارد.» او ادامه داد: «آقای تاج در سی‌ودو، سی‌وسه سالگی آن همایونی را که شنیده‌اید خوانده‌اند، همان غزل سعدی «از تو با مصلحت خویش نمی‌پردازم/ همچو پروانه که می‌سوزم و در پروازم». این غزل خودش شاه‌غزل است. من از استاد ایرج پرسیدم شما روی کدام صفحه بیش از همه کار کرده‌اید؟ گفتند صفحه همایون آقای تاج را بسیار خریده‌ام. صفحه خش می‌افتاد، دوباره می‌رفتم و می‌خریدم و این‌ها را حفظ کرده بودم… دکلمه و شعرخوانی ایرج و تاج را با هم مقایسه کنید؛ ببینید ایرج چه‌قدر خوب از آن بهره گرفته است.

در این مراسم همچنین بیداد خواجه‌امیری، نوه ایرج، به نمایندگی از خانواده، دلنوشته‌ای را به شرح زیر برای حاضران خواند: «به نام خداوند جان و خرد امروز آمدیم تا با عزیزترین فرد زندگی‌مان وداع کنیم؛ با پدری مهربان، پدربزرگی عاشق و انسانی بزرگ‌دل که برای ما، پیش از آنکه استاد ایرج خواجه‌امیری و صدای ماندگار موسیقی ایران باشد، تکیه‌گاهی سرشار از عشق و مهربانی و پناهی امن بود. پدر عزیز ما، شما با صدایتان سال‌ها در دل مردم ایران زندگی کردید. نسل‌های بسیاری با آواز شما عاشق شدند، گریستند، خندیدند و خاطره ساختند. نام شما و صدایتان بخشی از خاطره و فرهنگ این سرزمین است و هنرتان تا سال‌های سال در قلب مردم ایران باقی خواهد ماند. اما برای ما، شما چیزی فراتر از یک صدای ماندگار بودید. وجود مهربان و باصفایتان را نمی‌توان با کلمات توصیف کرد. قلب بخشنده‌تان همیشه برای یاری دیگران می‌تپید. ما، فرزندانتان، بسیار خوشبخت بودیم که شما را داشتیم. خوشبخت بودیم که صدایتان را از نزدیک شنیدیم. خنده‌هایتان را دیدیم و آغوش پرمحبتتان را با تمام وجود لمس کردیم. امروز اگرچه جسمتان را به خاک می‌سپاریم، اما عشق شما تا ابد در قلب ما جاودان خواهد ماند. شما در آواز و صدایتان، در ترانه‌هایتان، در خاطرات مردم، در قلب تمام کسانی که دوستتان داشتند و بیش از همه، در قلب ما زنده خواهید ماند. شما تمام عمرتان را با عشق خواندید و شادی آفریدید. امروز نوبت ماست که با عشق بدرقه‌تان کنیم. سفر به خیر، پهلوان آواز ایران، صدای جاودانه نسل‌ها. استاد ایرج، پدر عزیز ما، سفر به خیر…» حسین خواجه‌امیری، خواننده نامدار موسیقی ایرانی که با نام هنری ایرج شناخته می‌شد، روز چهارشنبه ۲۱ مردادماه در ۹۴ سالگی درگذشت.