راز ماندگاری جنگل‌های هیرکانی: چگونه از عصر یخبندان جان سالم به در بردند؟

الهه جعفرزاده: برای مشاهده بخشی از تاریخ زمین که به میلیون‌ها سال پیش بازمی‌گردد، نیازی به جستجوی فسیل‌ها نیست. کافی است به سمت جنوب دریای خزر رفته و وارد جنگل‌های شمال ایران شویم؛ جایی که درختان راش، بلوط، ممرز و انجیلی نشانه‌هایی از اکوسیستمی هستند که قدمت آن به ده‌ها میلیون سال قبل می‌رسد. جنگل‌های هیرکانی، که در طول عصرهای یخبندان، تغییرات اقلیمی بزرگ و هزاران سال حضور انسان را تجربه کرده‌اند، امروز نه تنها به عنوان میراث طبیعی ایران، بلکه به عنوان بخشی از میراث جهانی شناخته می‌شوند.

اگر در یک صبح مه‌آلود پاییزی به جنگل‌های شمال ایران قدم بگذارید، شاید اولین چیزی که توجه شما را جلب کند، درختانی باشد که نور را از میان شاخه‌های بلند خود عبور می‌دهند؛ اما ارزش واقعی این جنگل‌ها چیزی فراتر از آن است که در نگاه اول قابل مشاهده باشد. جنگل‌های هیرکانی بسیار قدیمی‌تر از آنچه تصور می‌کنیم هستند. بر اساس اطلاعات یونسکو، تاریخ این جنگل‌های پهن‌برگ به حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قبل برمی‌گردد؛ زمانی که جنگل‌هایی از این نوع بخش بزرگی از مناطق معتدل نیمکره شمالی را پوشش می‌دادند. بسیاری از این جنگل‌ها به دلیل تغییرات شدید اقلیمی و دوره‌های یخبندان از بین رفتند، اما هیرکانی‌ها توانستند دوام بیاورند. همین پیشینه تاریخی آن‌ها را به چیزی فراتر از «جنگل‌های شمال» تبدیل می‌کند.

در زمان‌های سرد، جنگل‌ها به عقب نشینی پرداختند. در دوره‌های یخبندان کواترنری، بخش بزرگی از نیمکره شمالی با سرما مواجه شد و بسیاری از جنگل‌های پهن‌برگ کاهش یافتند یا از بین رفتند. هیرکانی نیز کوچکتر شد، اما به طور کامل ناپدید نشد. شرایط جغرافیایی جنوب دریای خزر به آن کمک کرد. دریای خزر در یک سمت و رشته‌کوه البرز در سمت دیگر، همراه با رطوبت و شرایط اقلیمی منطقه، پناهگاهی برای بخشی از پوشش گیاهی فراهم کردند. وقتی آب و هوا دوباره ملایم‌تر شد، این جنگل‌ها توانستند گسترش یابند. یونسکو به همین ویژگی اشاره می‌کند: جنگل‌هایی که در دوره‌های یخبندان به عقب نشینی پرداختند و با بازگشت شرایط معتدل دوباره توسعه یافتند. به همین دلیل در ادبیات علمی از هیرکانی به عنوان یکی از پناهگاه‌های مهم گونه‌های گیاهی در دوره‌های سرد یاد می‌شود؛ مکانی که امکان حفظ بخشی از میراث گیاهی دوران بسیار دور زمین را فراهم کرده است.

اما باید یک سوءبرداشت را نیز کنار گذاشت: وقتی گفته می‌شود جنگل‌های هیرکانی ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قدمت دارند، منظور این نیست که درختانی که امروز می‌بینیم میلیون‌ها سال عمر کرده‌اند. یونسکو سن برخی از کهنسال‌ترین درختان موجود را حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال و احتمالاً تا ۵۰۰ سال برآورد می‌کند. آنچه میلیون‌ها سال دوام آورده، اکوسیستم و تداوم این نوع جنگل است، نه یک درخت خاص. موزه‌ای که هنوز زنده است شاید بهترین توصیف برای هیرکانی باشد: موزه‌ای که اشیای آن پشت ویترین نیستند، بلکه هنوز در حال رشد هستند. راش، بلوط، توسکا، ممرز، افرا و انجیلی بخشی از چهره این جنگل‌ها را تشکیل می‌دهند. برخی گونه‌ها و تبارهای گیاهی موجود در این منطقه، یادگار پوشش گیاهی دوران بسیار دور زمین‌اند و انزوای طولانی این اکوسیستم نیز به شکل‌گیری مجموعه‌ای از گونه‌های نادر، بومی و بازمانده کمک کرده است.

تنوع زیستی هیرکانی تنها به درختان محدود نمی‌شود. یونسکو بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاه آوندی را در این منطقه ثبت کرده است. همچنین ۱۸۰ گونه پرنده مرتبط با جنگل‌های پهن‌برگ معتدل و ۵۸ گونه پستاندار در این اکوسیستم شناسایی شده‌اند. پلنگ، گرگ و خرس قهوه‌ای نیز در میان شکارچیان رأس هرم غذایی آن قرار دارند. یک آمار دیگر بهتر نشان می‌دهد این نوار سبز چقدر استثنایی است: یونسکو هنگام ثبت هیرکانی اعلام کرد که حدود ۴۴ درصد گونه‌های گیاهان آوندی شناخته‌شده ایران در این منطقه یافت می‌شوند؛ در حالی که این منطقه تنها حدود ۷ درصد از مساحت کشور را دربر می‌گیرد.

هیرکانی نام یک جنگل خاص نیست؛ بلکه مجموعه‌ای وسیع از جنگل‌های پهن‌برگ معتدل است که به صورت نوار سبز در حاشیه جنوبی و جنوب‌غربی دریای خزر امتداد یافته است. بخش ایرانی این جنگل‌ها از گیلان و مازندران تا گلستان کشیده شده و در سال ۲۰۱۹ در چهل‌وسومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شد. در پرونده اولیه، ۱۵ بخش از جنگل‌های هیرکانی ایران به عنوان اجزای این میراث طبیعی معرفی شدند. در سال ۲۰۲۳، محدوده میراث جهانی گسترش یافت و بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی جمهوری آذربایجان نیز به آن افزوده شد. پرونده جهانی امروز شامل ۱۷ بخش است و این کمربند جنگلی را از جنوب شرقی جمهوری آذربایجان تا استان گلستان در ایران دنبال می‌کند. یونسکو این منطقه را بر اساس معیار شماره ۹ میراث جهانی ثبت کرده است؛ معیاری که به نمونه‌های برجسته از فرایندهای اکولوژیک و زیستی در تکامل اکوسیستم‌ها مربوط می‌شود. به بیان ساده‌تر، هیرکانی ارزش جهانی دارد زیرا هنوز می‌توان در آن بخشی از داستان تکامل و تغییر جنگل‌های معتدل زمین را مشاهده کرد.

جنگلی که از تغییرات عظیم اقلیمی و دوره‌های یخبندان جان سالم به در برده، امروز با مجموعه‌ای از فشارهای انسانی مواجه است. بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی، به‌ویژه در مناطق کم‌ارتفاع و دره‌های در دسترس، در طول زمان دچار تخریب و جنگل‌زدایی شده‌اند. گزارش‌های ارزیابی یونسکو و اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت نیز بر ضرورت حفظ پیوستگی جنگل‌ها، کنترل برداشت چوب، مدیریت چرای دام، محدود کردن دسترسی جاده‌ای و مدیریت گردشگری تأکید کرده‌اند.

چیزی که دیگر نمی‌توان دوباره ساخت درخت را می‌توان کاشت. حتی می‌توان هزاران هکتار زمین را جنگل‌کاری کرد. اما جنگلی با تاریخ تکاملی چند ده میلیون سال را نمی‌توان از نو ساخت. ارزش هیرکانی دقیقاً در همین تفاوت نهفته است. این جنگل محصول یک پروژه چندساله یا حتی چند هزارساله نیست؛ نتیجه میلیون‌ها سال تغییر اقلیم، مهاجرت گونه‌ها، انزوا، سازگاری و انتخاب طبیعی است. وقتی امروز میان درختان هیرکانی قدم می‌زنیم، در واقع وارد اکوسیستمی شده‌ایم که ریشه‌هایش به زمانی بسیار پیش از پیدایش انسان بازمی‌گردد. بسیاری از جنگل‌های مشابه آن در نقاط دیگر نیمکره شمالی در دوره‌های یخبندان از بین رفتند، اما این نوار سبز در جنوب خزر دوام آورد. شاید به همین دلیل عنوان «بازمانده عصر یخبندان» درباره هیرکانی صرفاً یک توصیف نیست. این جنگل واقعاً بخشی از حافظه زنده زمین است؛ حافظه‌ای که میلیون‌ها سال برای شکل گرفتنش زمان صرف شده و اگر از دست برود، هیچ برنامه جنگل‌کاری قادر نیست آن میلیون‌ها سال را دوباره به طبیعت برگرداند.