آیا در گذشته کوهی بلندتر از اورست بر روی زمین وجود داشته است؟

کد خبر: ۹۴۴۳۲۰ تاریخ انتشار: ۳۸ : ۱۶ – ۲۸ مهر ۱۴۰۵

آیا در گذشته کوهی بلندتر از اورست بر روی زمین وجود داشته است؟ زمین‌شناسان معتقدند که ممکن است در زمان‌های دور، کوه‌هایی هم‌اندازه یا حتی بلندتر از اورست وجود داشته‌اند، اما در حال حاضر امکان شناسایی بلندترین قله تاریخ وجود ندارد.

به گزارش انتخاب، اورست با ارتفاع ۸۸۴۹ متر از سطح دریا، به عنوان بلندترین کوه جهان شناخته می‌شود؛ اما آیا زمین در گذشته قله‌ای بلندتر از آن داشته است؟ دانشمندان بر این باورند که شاید صدها میلیون سال پیش کوه‌هایی وجود داشته‌اند که ارتفاع آن‌ها با اورست برابر بوده یا حتی از آن بیشتر می‌رفته است. برخورد صفحات قاره‌ای در طول تاریخ زمین، رشته‌کوه‌های عظیمی را ایجاد کرده که برخی از آن‌ها امروزه تقریباً به‌طور کامل فرسایش یافته و از بین رفته‌اند. با این حال، بقایای این غول‌های باستانی هنوز در دل پوسته زمین باقی مانده و به دانشمندان کمک می‌کند تا ابعاد این کوه‌ها را بازسازی کنند.

با این وجود، هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت که بلندترین قله تاریخ زمین دقیقاً در کجا قرار داشته و چه ارتفاعی داشته است؛ زیرا اطلاعات موجود برای شناسایی دقیق بلندترین قله‌های صدها میلیون سال پیش کافی نیست. در بحث کوه‌های غول‌آسا، معمولاً به برخورد صفحات تکتونیکی اشاره می‌شود؛ همان فرایندی که هیمالیا و اورست را به وجود آورد. در این برخوردها، صفحات قاره‌ای به یکدیگر فشار می‌آورند و پوسته زمین را به سمت بالا می‌رانند. اما این فرایند تنها به ساخت قله‌های مرتفع محدود نمی‌شود: بخش‌هایی از پوسته نیز به اعماق زمین رانده می‌شوند و ساختاری بسیار بزرگ‌تر از آنچه در سطح می‌بینیم، شکل می‌گیرد.

الن کالینز، استاد زمین‌شناسی در دانشگاه آدلاید استرالیا، به لایوساینس می‌گوید که زمین‌شناسان حتی با وجود جزئیات کافی نیز نمی‌توانند بلندترین قله‌های صدها میلیون سال پیش را شناسایی کنند. به گفته او، دستیابی به چنین دقتی عملاً ممکن نیست. با این حال، رسوبات باقی‌مانده در پوسته زمین سرنخ‌هایی از ابعاد رشته‌کوه‌هایی ارائه می‌دهند که مدت‌ها پیش از بین رفته‌اند. کالینز و زی‌یی ژو، ژئوشیمی‌دان در دانشگاه کرتین استرالیا، همه کوه‌ها را به کوه یخی تشبیه می‌کنند که تنها بخش کوچکی از آن از سطح آب بیرون می‌ماند. همان‌طور که بخش بزرگی از کوه یخ زیر آب پنهان است، قسمت عمده‌ای از ساختار سنگی زیر یک رشته‌کوه نیز در اعماق زمین قرار دارد.

بررسی این بخش‌های مدفون به پژوهشگران کمک می‌کند تا عمق پوسته را تخمین بزنند و بر اساس اطلاعات عمق پوسته، درباره ارتفاع احتمالی کوه‌های باستانی نتیجه‌گیری کنند. ژو می‌گوید: «می‌توان استدلال کرد که بزرگ‌ترین کوه‌ها احتمالاً در مناطقی شکل گرفته‌اند که پوسته زمین تا اعماق بیشتری امتداد داشته است؛ هرچند این موضوع تنها بر اساس شواهد زمین‌شناسی قابل حدس است.» برای درک ابعاد ساختارها، کافی است به هیمالیا توجه کنیم. براساس برآوردها، ستون پوسته زمین زیر این رشته‌کوه ممکن است تا عمق ۸۰ کیلومتری امتداد داشته باشد. ارتفاع اورست نیز نزدیک به ۹هزار متر است؛ به این معنی که این قله در بهترین حالت تنها حدود ۱۴ درصد از ارتفاع کل ساختار سنگی را تشکیل می‌دهد که از آن ریشه می‌گیرد.

البته ارتفاع کوه‌ها نیز حد مشخصی دارد و از آن فراتر نمی‌رود. وزن خود کوه‌ها در نهایت محدودیتی برای ارتفاع آن‌ها ایجاد می‌کند و حتی ممکن است باعث ناپایداری و ریزش ساختار شود. از سوی دیگر، کوه‌های بلند و ناهموار به‌سرعت فرسوده می‌شوند و با گذشت زمان، ارتفاع خود را نیز از دست می‌دهند. هیمالیا نیز با وجود ادامه رشد، از این فرایند در امان نیست. رشته‌کوه هیمالیا حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون سال پیش، در پی برخورد صفحات قاره‌ای هند و اوراسیا شکل گرفت. از دیدگاه زمین‌شناسی، هیمالیا رشته‌کوهی نسبتاً جوان است و هنوز هم با ادامه برخورد این دو صفحه در حال رشد است.

اما برخورد قاره‌ها پدیده‌ای تازه نیست؛ زمین در طول تاریخ خود بارها شاهد چنین رویدادهایی بوده و برخی از رشته‌کوه‌های حاصل از این برخوردها اکنون تنها در سنگ‌های باقی‌مانده از پوسته زمین قابل شناسایی هستند. یکی از جدی‌ترین کاندیداها برای عنوان بزرگ‌ترین رشته‌کوه تاریخ زمین، ساختاری باستانی به نام «اَبَرکوه ترانس‌گوندوانان» است. شکل‌گیری این رشته‌کوه حدود ۶۵۰ میلیون سال پیش آغاز شد. در آن زمان، برخورد قاره‌هایی که امروزه بخش‌هایی از آفریقا، آمریکای جنوبی، عربستان، هند، استرالیا و جنوبگان را تشکیل می‌دهند، به پیدایش ابرقاره گوندوانا انجامید. گوندوانا سرانجام از هم جدا شد، اما آثار رشته‌کوه باستانی‌اش همچنان در مناطقی مانند جنوب هند، سریلانکا، تانزانیا و کنیا دیده می‌شود.

کالینز می‌گوید: «اگر امروز در آن مناطق قدم بزنید، می‌توانید سنگ‌هایی را ببینید که زمانی در بخش پایینی این کمربند کوهستانی قرار داشته‌اند.» بررسی همین سنگ‌ها نشان می‌دهد که پوسته زیر این رشته‌کوه حتی از پوسته زیر هیمالیا نیز عمیق‌تر بوده است. به گفته کالینز، ابعاد این ساختار دست‌کم با هیمالیا قابل مقایسه بوده و شاید از آن بزرگ‌تر نیز باشد. برخی از بخش‌های پوسته باقی‌مانده در این مناطق، با وجود حدود نیم‌میلیارد سال فرسایش، تا عمق ۳۰ کیلومتری امتداد دارند. کالینز توضیح می‌دهد که این سنگ‌ها احتمالاً زمانی در میانه ستونی از پوسته به عمق ۶۰ کیلومتر قرار داشته‌اند. چنین عمقی نشان می‌دهد که کوه‌هایی که بالای این ساختار قرار داشته‌اند، احتمالاً به ارتفاع اورست می‌رسیدند.

البته عمق پوسته به‌تنهایی ارتفاع دقیق یک قله را مشخص نمی‌کند؛ با این حال، می‌تواند سرنخی از ابعاد رشته‌کوهی باشد که دیگر نمی‌توان شکل اولیه‌اش را به‌طور مستقیم مشاهده کرد. در هیمالیا، بلندترین قله‌ها در امتداد حاشیه فلات تبت قرار گرفته‌اند که با ارتفاع متوسط حدود ۶ کیلومتر از سطح دریا، مرتفع‌ترین فلات زمین به شمار می‌رود. به گفته کالینز، رشته‌کوه ترانس‌گوندوانان نیز ممکن است فلات مرتفع مشابهی داشته که در نزدیکی جنوب ماداگاسکار قرار داشته است. در این صورت، حاشیه‌اش احتمالاً از شرق ماداگاسکار تا جنوب هند و شرق جنوبگان امتداد می‌یافته است.

ترانس‌گوندوانان تنها رشته‌کوه باستانی نیست که دانشمندان برای یافتن بلندترین قله تاریخ زمین بررسی می‌کنند. یکی دیگر از گزینه‌ها، رشته‌کوهی است که در جریان «کوه‌زایی گرانویل» شکل گرفت؛ فرایندی که با پیدایش ابرقاره رودینیا، حدود ۱٫۳ میلیارد سال پیش، ارتباط داشت. امروزه می‌توان بقایای ساختار مذکور را در جنوب شرقی انتاریو در کانادا و شمال غربی ورمونت در ایالات متحده مشاهده کرد. با این حال، اطلاعات درباره این رشته‌کوه منقرض‌شده بسیار محدودتر از دیگر گزینه‌ها است. کالینز می‌گوید برخی پژوهشگران معتقدند که ارتفاع آن رشته‌کوه به‌اندازه هیمالیا یا ترانس‌گوندوانان نبوده است.

پژوهش‌ها همچنین به گذشته‌ای دورتر، یعنی حدود ۲ میلیارد سال پیش نیز اشاره می‌کنند؛ زمانی که ابرقاره نونا (به‌عنوان کلمبیا نیز شناخته می‌شود) شکل گرفت و شواهدی از وجود کوه‌هایی عظیم به جا گذاشت. ژو در پژوهشی با بررسی ترکیب بلورهای زیرکن باقی‌مانده در پوسته زیر این رشته‌کوه ناپدیدشده، شواهدی از وجود چنین ساختاری کشف کرد. اما هرچه به گذشته‌ای دورتر می‌رویم، بازسازی ابعاد کوه‌ها نیز دشوارتر می‌شود. به گفته کالینز، زمین در دوران اولیه خود گرم‌تر بود و پوسته گرم‌تر نیز توانایی کمتری برای تحمل وزن داشت. بنابراین، کوه‌های آن دوران احتمالاً نمی‌توانستند ارتفاعی به‌اندازه کوه‌های امروزی داشته باشند. صفحات قاره‌ای پایدار و سنگ‌های مربوط به آن‌ها تا حدود ۴ میلیارد سال پیش هنوز شکل نگرفته بودند و پیدایش قاره‌های بزرگ نیز صدها میلیون سال دیگر زمان برد.

ژو در حال حاضر رشته‌کوه‌های نونا، ترانس‌گوندوانان و هیمالیا را از جدی‌ترین کاندیداها برای عنوان بلندترین رشته‌کوه‌های تاریخ زمین می‌داند. با این حال، تشخیص دقیق بلندترین قله‌ای که تاکنون بر روی زمین وجود داشته، دست‌کم با روش‌های علمی کنونی، احتمالاً امکان‌پذیر نیست. همان‌طور که ژو می‌گوید، در نهایت این معما همچنان بی‌پاسخ مانده است.