نسل نوین داروهای مدیریت وزن: از مانجارو تا اوزمپیک؛ فستینگ یا کتو؟ کدام رژیم مطمئن‌تر است؟ داستان کسی که قصد دارد در یک هفته ۶ کیلوگرم وزن کم کند

مستوره نصیری و الهه جعفرزاده در سال‌های اخیر، موضوع لاغری و مدیریت وزن به یکی از دغدغه‌های اجتماعی و فردی تبدیل شده است. این موضوع در شبکه‌های اجتماعی، صنعت مد و بازار دارو به شدت مورد توجه قرار گرفته است. در چنین شرایطی، گفت‌وگو با متخصصان تغذیه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا آن‌ها با دانش علمی و تجربه بالینی خود می‌توانند مرز بین واقعیت و توهم را مشخص کنند. دکتر محمدحسن ابوالحسنی، پزشک و متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی، در کافه‌خبر خبرآنلاین، به چالش‌های رایج بیماران، داروهای نوین کاهش وزن و هزینه‌های درمان اشاره می‌کند. او می‌گوید: «تقاضای کاهش وزن همواره وجود داشته است؛ شاید این تقاضا از سوی آقایان در ۱۰ سال اخیر افزایش یافته، اما برای خانم‌ها این تقاضا همیشه بالا بوده است. در صد سال گذشته، ظاهر بدن افراد همواره برایشان مهم بوده است. در گذشته، وزن بالا در برخی فرهنگ‌ها حتی مطلوب به شمار می‌رفت. به هر حال، تب مدیریت وزن همیشه وجود داشته و امروزه نیز ادامه دارد. اگر این حساسیت به شکل بدن و وزن از حدی فراتر رود، می‌تواند منجر به بیماری‌های روانی شود.» مشروح این گفت‌وگو در ادامه آمده است:

آقای دکتر، بدترین سوالی که می‌توان از یک متخصص تغذیه پرسید، چیست؟ من معمولاً عصبانی نمی‌شوم مگر زمانی که بیمار یا مخاطبی که در زمینه علمی من آگاهی ندارد، اطلاعات غلط خود را به من القا کند. فضای مجازی باعث شده که مخاطبان بیشتر از قبل در معرض اطلاعات نادرست قرار بگیرند. محورهای این اطلاعات غلط کدامند و چگونه مخاطب می‌خواهد آن را به شما القا کند؟ تخصص من در حوزه تغذیه است، اما در کل حوزه علوم با این مشکل مواجه هستیم. به‌طور کلی در کل حوزه پزشکی با این معضل روبرو هستیم. یک خاطره می‌گویم. من در سال ۷۷ فارغ‌التحصیل شدم و در آن زمان کار مدیریتی می‌کردم و هفته‌ای یک روز در حاشیه تهران به طبابت می‌پرداختم. در فصل سرماخوردگی، بیماران به من مراجعه می‌کردند و تقاضای آنتی‌بیوتیک می‌کردند. من می‌گفتم که بیماری آن‌ها ویروسی است و نیازی به آنتی‌بیوتیک ندارند. اینجا مشکل آغاز می‌شد. وقتی بیمار را بدون دارو یا با داروی کم می‌فرستادیم، کیسه دارویش را می‌آورد و می‌پرسید: «همین؟». عادت به مصرف داروهای زیاد کرده بودند. من درباره تفاوت ویروس و باکتری توضیح می‌دادم و اینکه آنتی‌بیوتیک اثری بر ویروس ندارد. آن‌ها می‌گفتند: «خیلی خوب، ننویس، می‌روم دکتر دیگری برایم می‌نویسد.» گاهی بیمار پزشک را تحت فشار قرار می‌دهد. بعد از چندین بار مواجهه با این وضعیت، خسته می‌شوید و به‌ویژه اگر روزی به این درمانگری وابسته باشید، کار سخت می‌شود. این مسئله شاید امروز کمتر شده باشد، اما هنوز در ابعاد دیگری وجود دارد. امروزه با اطلاعات غلط در حوزه تخصص خودمان، اعم از رژیم غذایی و داروها، مواجه هستیم و خارج کردن بیمار از این فضا بسیار دشوار است.

اگر کسی به مطب شما بیاید و بگوید که به من یک راه‌حل فوری برای لاغری بدهید، آیا شما عصبانی می‌شوید؟ یقیناً همین‌طور است. بیماری دارم که از سال ۹۶ به من مراجعه می‌کرد. یک روز خواهر این خانواده آمد و گفت که من یک راه‌حل فوری می‌خواهم، تا شب ژانویه می‌خواهم شش کیلو وزنم کمتر از این باشد. تلاش کردم بگویم که راه‌حل فوری نداریم، اما گاهی بیمار اصرار می‌کند. یا گاهی بیمار می‌آید و می‌گوید که در فلان تاریخ مراسمی دعوت است و می‌خواهد در عرض یک ماه لاغر شود. اخیراً مراجعی با وزن ۱۱۴ کیلو داشتم که می‌گفت: «آخر مهر ماه عروسی من است و کت‌شلوارم را روی وزن ۱۰۰ کیلو دوخته‌ام» و سه هفته مانده بود تا آخر مهر! خب من باید چه کنم؟ شما در این مواقع چه می‌کنید؟ من توضیح می‌دهم تا اطلاعات او را با خودم هم‌راستا کنم. گاهی این خواسته‌ها ناشی از ناآگاهی است. اگر مخاطب را با خود هم‌راستا کنیم، نگاهش بهتر و متعادل‌تر می‌شود. البته با داروهای جدید می‌توان تا حد خوبی با سرعت بیشتری وزن بیمار را کاهش داد و سریع‌تر و امن‌تر به نقطه مطلوب رسید.

آیا داروهای جدید به‌عنوان یک نوآوری واقعاً راهگشای معضل چاقی هستند؟ سوال خوبی است. بله، راهگشا هستند. من تعبیری دارم؛ بیمار در زمینه مدیریت وزن وقتی متوقف می‌شود، خیلی به او سخت می‌گذرد و به من پزشک نیز سخت می‌گذرد. داروهای جدید ما را از بن‌بست خارج کرده است. در حوزه‌های مختلف سلامت داروهای متعددی داریم. مثلاً برای پرفشاری خون، ده‌ها دارو وجود دارد که در بازار مؤثر است. اما در حوزه چاقی واقعاً دارو نداشتیم. مکمل‌هایی داشتیم که اثر تقریبی در کاهش وزن داشتند. اما امروز رده‌های جدید دارویی که آمده، ما و بیمار را نجات داده است. رده‌های جدید شامل کدام داروها هستند؟ مانجارو و اوزمپیک؛ مواردی هستند که برای عموم شناخته‌شده‌اند. اجازه دهید به جای استفاده از این کلمات خاص، مولکول‌های آن‌ها را نام ببرم. مولکول مانجارو تریزپاتاید است که حدود ۸ تا ۹ سال پیش کشف شده و داستان کشف آن جالب است. نسل قبلی آن مولکولی به نام سماگلوتاید است که برای درمان و مدیریت دیابت استفاده می‌شده و بعداً فهمیده‌اند که بر وزن نیز تأثیر می‌گذارد و امروزه بیشتر برای مدیریت وزن استفاده می‌شود. خوشبختانه سیر داروها طوری بوده که امروز کار می‌کند. در خصوص بقیه بیماری‌ها از گذشته داروهای متنوع و مؤثری وجود داشته و دارد. در حوزه چاقی داروی مؤثر و ایمن خیلی کم داشتیم یا مؤثر نبوده یا ناامن بوده است.

هزینه شروع درمان چاقی با این داروها چقدر است؟ هزینه هر تزریق برای یک دوز پایه که در تریزپاتاید ۲/۵ میلی‌گرم ماده دارویی است، در بازار سلامت ایران، بین ۴ تا ۶ میلیون تومان است. شرکت‌های معتبر ایرانی وارد عمل شده‌اند و تولید داخلی کرده‌اند و هزینه آن‌ها بسیار کمتر است. برای ۲/۵ میلی‌گرم ماده تریزپاتاید داخلی تقریباً حدود ۲ تا ۲/۵ میلیون تومان باید هزینه کنید. در مورد سماگلوتاید، هزینه درمان یک ماهه‌اش حدود ۱/۵ میلیون تومان برای دوز پایه است. همین مولکول ورژن جدیدش اوزمپیک است که تولید داخلی ندارد و میانگین هزینه تزریق آن بین ۲ تا ۴ میلیون تومان است. این‌ها از نظر تخصصی قابل مقایسه نیستند. اما هزینه بیمار برای شروع به این صورت است. بنابراین، لاغری از طریق این داروها هزینه‌بر است. هزینه‌بر بودن یک امر نسبی است. اگر فرد بخواهد ۳۰ کیلوگرم کاهش وزن داشته باشد، باید بداند که دارو یک ابزار است؛ یعنی مصرف دارو یا حتی جراحی بدون رعایت رژیم غذایی و تغییر رفتار فایده ندارد. نکته دیگر ماندگاری این تغییر است؛ اگر تغییر رفتار ماندگار نباشد، قطعاً نتیجه معکوس خواهد بود.

آیا نمونه‌های تقلبی یا تاریخ‌گذشته این داروها را در کشور داشته‌ایم؟ در مورد تاریخ مصرف، چون این داروها جدید هستند، نه؛ خیلی بعید است که نمونه‌های تاریخ‌گذشته وارد کشور شوند. گردش این داروها به قدری زیاد است که بعید می‌دانم تاریخ مصرفشان بگذرد. اما در مورد داروی تقلبی، باید گفت تشخیص تقلبی بودن این داروها تخصص مراجع ذیصلاح است و در تخصص من نیست. اما احتمال وجود این موارد یقیناً صفر نیست.

شما چند سال است که در حوزه تغذیه و رژیم‌درمانی کار می‌کنید؟ من از سال ۸۷ PhD را شروع کردم و از سال ۹۰، یعنی تقریباً ۱۴ سال، در این زمینه کار می‌کنم. آقای دکتر، این علاقه به لاغری در همین ۱۴ سال فعالیت شما بیشتر شده یا همیشه بوده است؟ همیشه بوده است. اگر امروز را با ۱۰ سال قبل مقایسه کنم، شاید این تقاضا برای آقایان در این یک دهه بیشتر شده باشد، اما برای خانم‌ها این تقاضا همیشه بالا بوده است. در صد سال گذشته، ظاهر بدن افراد همواره برایشان مهم بوده است. چرا می‌گویم صد سال گذشته؟ چون وقتی به تصاویر دوره قاجار نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که مهم نبوده یا اصلاً در آن دوره شاید وزن بالا اهمیت داشته است. در مثال دیگر، قبلاً گفته می‌شد کودک تپل تغذیه بهتری دارد و سالم‌تر است. یا در قومیت‌های خاص، وزن بالا حتی امروزه هم اهمیت دارد؛ به‌طور نمونه، در نسل‌های قدیمی‌تر اقوام آذری یا لر، وزن بالا مطلوب است. به هر حال، تب مدیریت وزن همیشه وجود داشته و امروزه نیز ادامه دارد. باید بگویم که اگر این مسئله از حدی فراتر برود، خود «حساسیت به شکل بدن و وزن» می‌تواند منجر به بیماری روانی شود. در ادبیات پزشکی به این وضعیت Body Dysmorphic Syndrome می‌گوییم؛ یعنی احساس بدشکلی بدن که طبقه‌بندی شده است.

این مسئله چقدر از بیرون و الگوهای کلیشه‌ای به فرد القا می‌شود؟ صد درصد القا می‌شود. من به افرادی که حساسیت بی‌جا روی چند کیلوگرم مازاد دارند، می‌گویم که ابتدا نیاز است روان خود را درمان کنند. متأسفانه این تب‌وتاب امروز در حال رسوخ به سنین پایین است؛ به‌ویژه در بین دختران نوجوان. وقتی نوجوانان دارای چاقی مفرط به من مراجعه می‌کنند، در جلسات مشاوره با والدینشان، می‌گویم که نباید درباره فیزیک بدن کودک یا نوجوان خود در خانه صحبت کنید. صحبت‌های شما باید صرفاً بر محور سلامت بدن باشد. در غیر این‌صورت، ما علاوه بر مشکل جسمی (چاقی)، با مشکل روانی نیز مواجه خواهیم شد. امروز در شبکه‌های اجتماعی، تحقیر یا ایجاد شرمساری بابت چاقی یا اضافه‌وزن (Body Shaming) بسیار بیشتر دیده می‌شود. شما هم در این زمینه، عنصر جنسیت و سن را مطرح کردید. این از کجا ناشی می‌شود؟ به نظر من، بیشترین تأثیرپذیری افراد از فضای مجازی و صنعت مد و سینماست. شرکت‌های دارویی نیز یقیناً بی‌تأثیر نیستند. تقاضای القایی همیشه جزو معضلات بازار سلامت است. بازار سلامت، رقابتی نیست و یکی از ویژگی‌های بازار «نارقابتی» همین تقاضای القایی است. ویژگی دیگر در این حوزه این است که تقارن اطلاعات بین فروشنده و خریدار وجود ندارد، زیرا بازار تخصصی است. بنابراین، در این بازار به شدت می‌توان تقاضای القایی ایجاد کرد. امروز حتی می‌توان گفت که ما مقالات علمی سفارشی داریم؛ یعنی کمپانی داروسازی می‌تواند به یک گروه سفارش دهد که مقاله‌ای علمی برایش تألیف و تولید کند تا فروش کمپانی افزایش یابد. به‌روشنی می‌توان گفت که جریان سرمایه، تولید علم را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. اما نباید دچار اضطراب شویم. مثلاً در مورد سیگار، سال‌ها این مسئله وجود داشت؛ تا صد سال پیش در مورد اثرات و عوارض آن صحبتی نمی‌شد. چرا راه دور می‌روید؟ رئیس دخانیات کل کشور که از دوستان نزدیکم بود، بعد از برگزاری جلسه‌ای درباره صنعت دخانیات، به من گفت که ما مطالعاتی داریم که می‌گوید مصرف سه نخ سیگار در هفته یا ماه به افزایش سلامتی کمک می‌کند! البته این حرف مبتنی بر شواهد بود؛ اما نکته این است که برای آن تولید علم شد. ارتباط سیگار با سرطان ریه یکی از شناخته‌شده‌ترین ارتباطات در علم پزشکی است. بنابراین، قطعاً جریان سرمایه می‌تواند در کل بازار سلامت تأثیرگذار باشد. این هنر پزشک، مشاور و متخصص است و وجدان کاری آن‌ها؛ که همزمان با به‌کارگیری این داروها به‌عنوان ابزار، روشن کنند که اصلاح رفتار بسیار اهمیت دارد.

در مورد رژیم‌ها صحبت کنیم؛ اخبار رژیم‌های غذایی ضد و نقیض است. مثلاً یک برهه رژیم فستینگ باب می‌شود، چندی بعد درباره همین رژیم می‌گویند که آسیب‌زاست. رژیم‌های تغذیه‌ای گوناگون، اعم از فستینگ یا کتو، چقدر تأیید می‌شوند و کدام‌ها مطمئن‌ترند؟ این سوال بسیار خوبی است. ترجیح می‌دهم قبل از پاسخ به این سوال، درباره…