احتمال حمله به ایران تا دستیابی به بازدارندگی کامل همچنان وجود دارد؛ مشکلات داخلی بیشتر از تحریم‌ها بر اقتصاد تأثیر می‌گذارد

علیرضا نجمی: در شرایطی که تنش‌ها میان ایران و آمریکا دوباره افزایش یافته، این سوال بیش از پیش مطرح می‌شود که احتمال وقوع یک جنگ گسترده تا چه حد جدی است. ادامه فشارهای سیاسی و اقتصادی واشنگتن و تحریم‌های جدید علیه ایران، به همراه تحولات نظامی اخیر، وضعیت منطقه را پیچیده‌تر کرده است. در این میان، اخبار مربوط به حمله پیشدستانه ایران به اردن نیز سوالاتی را درباره اهداف تهران و احتمال گسترش درگیری‌ها ایجاد کرده است. از سوی دیگر، واکنش ایران به فشارهای اقتصادی و تحریم‌های جدید آمریکا می‌تواند در تعیین مسیر تحولات آینده نقش مهمی ایفا کند. اکنون سوال اصلی این است که آیا این روند به سمت تشدید درگیری و جنگی فراگیر پیش خواهد رفت یا هنوز امکان کنترل بحران و بازگشت به مسیر دیپلماسی وجود دارد؟ تا زمانی که ایران به بازدارندگی نظامی نرسد، هر لحظه احتمال حمله وجود دارد. در همین راستا، خبرآنلاین با حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس گفت‌وگو کرده است؛ وی اظهار داشت: «واقعیتی وجود دارد که تا ایران به لحاظ نظامی به بازدارندگی نرسد و به قدرت بازدارندگی کامل دست نیابد، هر لحظه احتمال حمله وجود دارد. همان‌طور که اگر به لحاظ اقتصادی نیز به بازدارندگی نرسیم، آنچه رهبر شهید می‌فرمودند، یعنی خنثی‌سازی تحریم‌ها، در واقع همان بازدارندگی اقتصادی است.»

وی ادامه داد: «به نظر نمی‌رسد که این درگیری کاهش یابد. اصولاً درگیری، اعم از درگیری گرم یا سرد که شامل مسائل اقتصادی و رسانه‌ای می‌شود، ادامه دارد. متأسفانه شرایط جهانی نیز به گونه‌ای نیست که بتوان امیدوار بود به سمت صلح پایدار در سطح جهان حرکت کنیم.» قشقاوی افزود: «شما اکنون برخوردهایی را که بین آمریکا و نزدیک‌ترین متحدانش وجود دارد، مشاهده می‌کنید؛ حتی تهدیدها، فشارها و اقدامات اقتصادی نیز وجود دارد. نمونه آن کاناداست که بی‌تردید هم به لحاظ همسایگی و هم به لحاظ تداخل منافع، از نزدیک‌ترین کشورها به آمریکاست. وقتی آمریکا نزدیک‌ترین متحد خود را تحقیر و حتی تحریم می‌کند و نسبت به کانادا مواضع خصمانه می‌گیرد، متأسفانه حتی خوش‌بین‌ترین فرد به دیپلماسی و مذاکرات نیز نمی‌تواند این خوش‌بینی را ادامه دهد.»

سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس تصریح کرد: «اصلی‌ترین علت این وضعیت، درگیری بر سر منابع است؛ منابع طبیعی، کریدورها، انرژی و معادن، به‌خصوص معادن کمیاب. رقابت‌های جهانی در حال حرکت به این سمت است و این موضوع را نمی‌توان نادیده گرفت.» وی ادامه داد: «اکنون این موضوع در قضیه اوکراین نیز روشن شده است. برای مثال، وقتی آمریکا می‌خواهد در موضوع اوکراین وارد شود، به صراحت، آن‌گونه که آقای زلنسکی گفته است، بحث بر سر ۵۰۰ میلیارد دلار از معادن اوکراین مطرح می‌شود. این حرف من نیست، بلکه سخن زلنسکی است که آمریکا می‌خواهد در ازای کمک به اوکراین، صاحب منابعی به ارزش ۵۰۰ میلیارد دلار ظرف ۱۰ سال شود.» قشقاوی گفت: «بنابراین، شرط آمریکا برای کمک به زلنسکی، در واقع بهره‌برداری از منابع مردم اوکراین است و این مسئله نشان می‌دهد که رقابت بر سر منابع تا چه اندازه در مناسبات جهانی تأثیرگذار است. وقتی این موضوع را در مورد اوکراین مشاهده می‌کنیم، طبیعتاً در مورد ایران و سایر کشورهای جهان نیز باید این واقعیت را مورد توجه قرار دهیم.»

قشقاوی ادامه داد: «جنگ اوکراین نیز همین است و جنگ ونزوئلا هم در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ اینکه برای صد سال منابع ونزوئلا را به نوعی تصاحب کنند. دیگر روشن شده است که در هیچ جای جهان، دعوا صرفاً بر سر دموکراسی، استقرار جامعه مدنی، حاکمیت ملی و حتی رشد و توسعه متوازن کشورها نیست.» وی افزود: «دنیا به سمت دعوا و جنگ در حال حرکت است؛ چه جنگ گرم، چه جنگ سرد، چه جنگ اقتصادی و چه جنگ رسانه‌ای و موضوع اصلی این جنگ‌ها نیز غارت منابع طبیعی در جهان است.» قشقاوی تصریح کرد: «موضوع تنگه هرمز نیز همین مسئله را نشان داد. آمریکا به دنبال کنترل کریدورها و کنترل انرژی است. دلیل این موضوع هم این است که با وجود اینکه رئیس‌جمهور ما چند روز پیش در اجلاس اعلام کرد که مشکلی با بازگشت به یادداشت تفاهم اسلام‌آباد و همان ۱۴ ماده نداریم، آمریکا به صراحت اعلام می‌کند که نمی‌خواهد به آن بازگردد.»

سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ادامه داد: «این در حالی است که در داخل آمریکا نیز این موضوع مورد انتقاد قرار گرفته و هم جمهوری‌خواهان و هم دموکرات‌ها نسبت به عملکرد ترامپ مواضعی داشته‌اند.» قشقاوی ادامه داد: «دو رئیس‌جمهور پس از مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم میان دو تیم ایران و آمریکا، به تفاهم اسلام‌آباد رسیدند. بخشی از این تفاهم حاصل مذاکرات مستقیم و بی‌واسطه میان ایران و آمریکا بود و بخشی نیز از طریق میانجیگری پاکستان انجام شد. در این مذاکرات، پیشنهادهای اقتصادی خوبی نیز مطرح شد؛ از جمله اختصاص حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی ایران. پیش از آن نیز در ژنو، ۵۰۰ میلیارد دلار پروژه برای شرکت‌های آمریکایی تعریف کرده بودیم و اعلام کردیم که می‌توانند در ایران سرمایه‌گذاری کنند.»

این تحلیل که اگر با آمریکا توافق کنیم، آمریکا دست از فشار علیه ایران برمی‌دارد نادرست از آب درآمد وی افزود: «بنابراین، این تحلیل که آمریکایی‌ها صرفاً اهل کسب‌وکار هستند و اگر منافع اقتصادی آمریکا تأمین شود و تحریم‌ها از حالت تجاری خارج شود، مسئله میان ایران و آمریکا حل خواهد شد، تحلیل درستی از آب درنیامد. همچنین این تحلیل که اگر با آمریکا توافق کنیم، مذاکره مستقیم داشته باشیم و حرف‌های خودمان را در میان بگذاریم، آمریکا دست از فشار علیه ایران برمی‌دارد نیز نادرست از آب درآمد.» قشقاوی تصریح کرد: «ترامپ با عملکرد خودش یکی‌یکی نادرستی بسیاری از این تحلیل‌ها را اثبات می‌کند. از سوی دیگر، سال‌ها گفته می‌شد اگر مذاکرات ایران و آمریکا در سطوح عالی انجام شود، می‌تواند به نتیجه برسد. این اتفاق نیز در اسلام‌آباد رخ داد؛ یک طرف رئیس قوه ما بود و طرف دیگر آقای جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، حضور داشت. بنابراین، این تجربه نیز نشان داد که مذاکره در سطح عالی لزوماً به حل مسئله منجر نمی‌شود.»

سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ادامه داد: «در آن مذاکرات، همه موضوعات نیز روی میز قرار گرفت و حتی در سطح عالی درباره آنها گفت‌وگو شد و در نهایت تفاهم نیز میان دو رئیس‌جمهور به امضا رسید. بنابراین، این فرض که اگر با آمریکا مذاکره مستقیم کنیم، همه موضوعات را روی میز بگذاریم، مذاکرات در سطح عالی انجام شود و توافق نیز در همین سطح به امضا برسد، مسئله حل خواهد شد، در عمل نادرست از آب درآمد.» وی گفت: «این تجربه نشان داد که مذاکره، دیپلماسی و گفت‌وگوی مستقیم و حتی مذاکره در سطح سران، لزوماً نمی‌تواند با آمریکا به نتیجه پایدار و قابل اتکایی منجر شود.» قشقاوی در پاسخ به این سوال که چقدر احتمال دارد حملات گسترده‌تر شود، گفت: «بعید می‌دانم، هرچند ممکن است یک ضربه‌ای صورت بگیرد. این حرف من نیست؛ به هر حال علیرغم اینکه با دو قدرت اتمی مواجه هستیم و قدرت آمریکا و اسرائیل بالاست و ایران نیز هنوز به بازدارندگی هسته‌ای نرسیده است، اما جنگ اخیر یک جنگ کلاسیک و با استفاده از سلاح‌های متعارف بود.»

وی افزود: «با وجود این شرایط، کمتر اندیشکده غربی را دیده‌ام که اکنون قائل نباشد یک توازن نسبی نظامی به وجود آمده است. آمریکا بیش از یک تریلیون و حتی حدود یک تا یک‌ونیم تریلیون دلار هزینه نظامی دارد، در حالی که هزینه نظامی ما بسیار ناچیز است و شاید یک‌دوازدهم هزینه‌های نظامی آمریکا باشد، اما به دلیل ابتکاراتی که هوش ایرانی، چه در حوزه هوش مصنوعی و چه هوش طبیعی، در مقابل آمریکایی‌ها به خرج داد و همچنین به دلیل ابتکارات نامتقارنی که در جنگ به کار گرفته شد، امروز بسیاری از اندیشکده‌ها معتقدند که از نظر نظامی یک توازن نسبی ایجاد شده است.» قشقاوی ادامه داد: «امروز بسیاری معتقدند آمریکا با هیچ اقدام نظامی نمی‌تواند ایران را از پا دربیاورد. این حرف من نیست؛ همین دیروز نیویورک‌تایمز مقاله‌ای در این باره منتشر کرد. درست است که سلاح‌های متعارف آمریکا بسیار قدرتمند و مدرن هستند، اما ایران از سلاح‌ها و روش‌های غیرمتقارن استفاده می‌کند و ابتکارات مبتنی بر توان ایرانی در مقابل سلاح‌های کلاسیک و متقارن آمریکا، تا حد زیادی اثرات حمله نظامی را خنثی کرده است.»

سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در ادامه با اشاره به وضعیت اقتصادی کشور گفت: «در موضوع اقتصاد نیز باید به مسائل داخلی توجه کنیم. مقداری بی‌عدالتی، به‌ویژه در توزیع و برخورداری یک قشر بسیار کم در مقابل بخش بزرگی از جمعیت، همچنین فساد مالی گسترده و منفعت‌طلبی‌های شخصی و باندی، تأثیر بیشتری بر اقتصاد کشور دارد تا آمریکا.» وی افزود: «تمام نظرسنجی‌هایی که حتی قبل از جنگ ۱۲ روزه و پس از آن انجام شده، نشان می‌دهد که به طور میانگین، ممکن است در یک مقطع محاصره شدید علیه ایران وجود داشته باشد، اما همیشه بین ۳۵ تا ۶۵ درصد مشکلات اقتصاد ملی ما ناشی از مسائل داخلی است.» قشقاوی تصریح کرد: «بی‌برنامگی‌ها، انجام نشدن درست وظایف از سوی قوای سه‌گانه و مشکلات داخلی، سهم قابل توجهی در وضعیت اقتصادی کشور دارند و تنها حدود ۳۵ درصد مشکلات ناشی از سیاست خارجی و تحریم‌های آمریکا است.» وی ادامه داد: «من چندین نظرسنجی را در ماه‌های اخیر دیده‌ام که با گرایش‌های مختلف سیاسی، اعم از اصلاح‌طلب و اصولگرا، انجام شده است. در برخی از آنها گفته شده ۳۰ درصد مشکلات اقتصادی ما خارجی است، در برخی ۳۵ درصد و در برخی دیگر حتی ۲۵ درصد اعلام شده است. در نظرسنجی از فعالان اقتصادی، تجار و صاحبان کسب‌وکار نیز این میزان به گونه‌ای نبوده که بتوان گفت بخش عمده مشکلات ناشی از فشارها و محدودیت‌های آمریکا است.» قشقاوی در پایان گفت: «البته در مقاطع مختلف این وضعیت متفاوت است. زمانی که محاصره مانند شرایط فعلی بسیار شدید می‌شود، قطعاً تحریم و فشار خارجی تأثیر بیشتری خواهد داشت، اما به طور میانگین و متوسط، اقتصاد ملی ما بیشتر از مشکلات داخلی رنج می‌برد تا مشکلات بین‌المللی.»