توقیف‌های پی‌درپی؛ چالش‌های نمایش خانگی در سایهٔ قدرت صداوسیما از «شفرونی» تا «سووشون»

ریحانه اسکندری: صنعت تصویر و شبکه نمایش خانگی در ایران در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌برانگیزترین و در عین حال حیاتی‌ترین حوزه‌های فرهنگی و اقتصادی کشور تبدیل شده است. با افزایش چشمگیر پلتفرم‌های پخش اینترنتی و استقبال روزافزون مخاطبان از آثار شبکه خانگی، فضای رسانه‌ای در ایران با تحولات قابل توجهی مواجه گردید. در کانون این تحولات، سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی، که به اختصار «ساترا» نامیده می‌شود، قرار دارد. این نهاد وابسته به سازمان صداوسیما، مسئولیت نظارت و صدور مجوز برای محصولات شبکه نمایش خانگی را بر عهده دارد. توقیف ناگهانی برنامه «شفرونی» و دیگر برنامه‌های همزمان مانند «روشن»، بار دیگر تنش‌های این حوزه را تشدید کرده است. این رویداد نشان‌دهنده این است که ابزارهای انضباطی صداوسیما و ساترا، از جمله دادگاه و درخواست توقیف تا فیلترینگ کامل پلتفرم‌ها، نه تنها استثنا، بلکه بخشی از یک استراتژی مستمر برای حفظ انحصار رسانه‌ای است. این گزارش با توجه به توقیف «شفرونی»، به بررسی آثار توقیف‌شده در تاریخ شبکه نمایش خانگی، سوابق مسدودسازی پلتفرم‌ها، ساختار حقوقی ساترا و تحلیل پیامدهای اقتصادی و فرهنگی این تقابل می‌پردازد.

پرونده «شفرونی» و «روشن»؛ کالبدشکافی یک توقیف هم‌زمان و ناهماهنگی‌های نظارتی در ۱۷ شهریورماه، انتشار خبر توقف و توقیف برنامه «شفرونی» شوکی به تیم این پروژه وارد کرد. برنامه «شفرونی» که یک مسابقه سرگرمی با محوریت آشپزی به کارگردانی رضا مهرانفر و تهیه‌کنندگی حسین ربانی غریبی بود، پس از پخش تنها سه قسمت از خروجی پلتفرم مربوطه حذف و توقیف شد. بر اساس گزارش‌های رسمی، توقیف این اثر نه بر اساس یک تصمیم اداری ساده در شورای نظارت، بلکه در پی شکایت مستقیم سازمان صداوسیما به قوه قضائیه و درخواست صریح ساترا انجام گرفت. توقیف «شفرونی» موجی از انتقادات شدید را از سوی سازندگان اثر به همراه داشت، چرا که ادعای ساترا مبنی بر «نداشتن مجوز» به شدت از سوی تهیه‌کننده رد شد. حسین ربانی غریبی، تهیه‌کننده برنامه، در واکنش به این اقدام اعلام کرد که «شفرونی» هم دارای مجوز رسمی تولید بوده و هم ۱۲ قسمت از آن به‌طور کامل در ساترا بازبینی و اصلاحیه‌های پخش را دریافت کرده بود. به گفته او، سازندگان در هر قسمت تمامی ممیزی‌های ابلاغ‌شده از سوی ساترا را رعایت کرده بودند و توقیف ناگهانی اثر ناشی از گزارش‌های نادرست و تنگ‌نظری مدیران صداوسیما بوده است. تهیه‌کننده اثر تأکید کرد که متوسل شدن نهاد ناظر به قوه قضائیه و پاک کردن صورت مسئله به جای گفت‌وگو با فعالان بخش خصوصی، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به اعتماد سرمایه‌گذاران وارد می‌سازد.

ابعاد این ماجرا زمانی پیچیده‌تر شد که درست در همان روز توقیف «شفرونی»، برنامه دیگری تحت عنوان «روشن» به اجرای علی میرمیرانی نیز تنها مدت کوتاهی پس از آغاز انتشار، با دستور مستقیم ساترا متوقف و توقیف شد. توقیف هم‌زمان دو برنامه مسابقه و تاک‌شو از یک پلتفرم در یک روز، نشان‌دهنده تغییر الگوی رفتاری ساترا از «تعدیل محتوا» به «برخورد قهری سلبی» بود. علاوه بر این، برنامه‌های دیگری نظیر «اکنون» با اجرای سروش صحت نیز با چالش‌های مشابهی مواجه شدند؛ به‌طوری که ساترا با ادعای نقض حقوق مالکیت فکری سازمان صداوسیما و تشابه فرمتی با برنامه‌های پیشین این مجری در تلویزیون، روند انتشار آن را با اختلال جدی روبرو ساخت. بررسی روند توقیف «شفرونی» و برنامه‌های هم‌جوار نشان می‌دهد که نهاد ناظر نه تنها در مرحله تولید، بلکه حتی پس از اخذ مجوزهای اولیه و اعمال ممیزی‌های پسینی، ثبات تصمیم‌گیری نداشته و زنجیره تولید را با ریسک‌های غیرقابل پیش‌بینی مواجه می‌سازد.

کارنامه سیاه ممیزی؛ تقویم جامع سریال‌ها و برنامه‌های توقیف‌شده در شبکه نمایش خانگی بررسی تاریخچه شبکه نمایش خانگی در ایران نشان می‌دهد که توقیف «شفرونی» یک پدیده مجزا نیست، بلکه حلقه‌ای از یک زنجیره طولانی برخورد با آثار نمایشی است. تقریباً هیچ اثر پرمخاطب و شاخصی در شبکه نمایش خانگی تولید نشده که حداقل برای چند روز یا چند ماه طعم توقیف، ممیزی‌های سنگین یا دادگاهی شدن را نچشیده باشد. در ادامه، پرونده تمامی آثار توقیفی شبکه نمایش خانگی با ذکر جزئیات زمان، دلایل و نهادهای شاکی بازخوانی می‌شود.

سریال سووشون؛ بزرگ‌ترین پروژه اقتباسی در بن‌بست مجوز مجموعه «سووشون» به کارگردانی نرگس آبیار و تهیه‌کنندگی محمدحسین قاسمی، که به‌عنوان یکی از آثار اقتباسی از رمان مشهور سیمین دانشور شناخته می‌شد، در خردادماه با توقیف ناگهانی روبرو گردید. این سریال پس از انتشار اولین قسمت، با بیانیه تند ساترا و ورود مدعی‌العموم توقیف شد. ساترا علت اصلی توقف پخش را عدم اخذ مجوزهای اولیه برای فیلم‌نامه و تولید از سوی سازندگان اعلام کرد. این توقیف که تا ماه‌ها ادامه یافت، یکی از سنگین‌ترین ضربه‌های مالی را به پلتفرم عرضه‌کننده وارد ساخت و پخش اثر را در هاله‌ای از ابهام فرو برد. پلتفرم پخش‌کننده نیز رسماً در همین راستا توقیفی حدوداً یک ماهه را تجربه کرد که این موضوع به کاربرانی که برای تماشای سووشون اشتراک‌های ویژه تهیه‌ کرده بودند ضربه زد.

سریال «سووشون» سریال تاسیان؛ ممیزی‌های پی‌درپی و توقیف چندروزه سریال «تاسیان» به کارگردانی تینا پاکروان، از دیگر محصولات پرحاشیه شبکه نمایش خانگی بود که پس از پخش سه قسمت توقیف شد. پاکروان اعلام کرد که این اثر با اعمال «ممیزی‌های به‌شدت سنگین» منتشر شده بود، اما حساسیت‌های فوق‌العاده ساترا روی فضاسازی‌های تاریخی و روابط شخصیت‌ها باعث شد تا دستور توقیف آن صادر شود. البته برخلاف «سووشون»، توقیف «تاسیان» تنها چند روز به طول انجامید و پس از رایزنی‌های فشرده و اعمال اصلاحات مجدد، مجوز انتشار آن صادر شد و به خروجی پلتفرم بازگشت.

سریال «تاسیان» سریال غربت؛ اعتراضات قومیتی و مداخله مستقیم دادستانی مجموعه «غربت» به کارگردانی امیر پورکیان، در ۴ شهریورماه ۱۴۰۳ پس از انتشار چند قسمت اولیه با موجی از حواشی و اعتراضات در فضای مجازی روبرو شد. علت اصلی توقیف این اثر، نحوه تصویرسازی از شخصیت عرب‌زبان «احلام» و حاشیه‌نشینی بود که اعتراضاتی را در میان برخی هموطنان و نمایندگان مجلس برانگیخت. در پی این حواشی، دادستانی کل کشور وارد عمل شد و دستور توقیف کامل سریال را صادر کرد. سریال «غربت» پس از توقف چندهفته‌ای و انجام ممیزی‌های اصلاحی سنگین در سکانس‌های مربوط به قومیت‌ها، موفق به اخذ مجوز مجدد و بازگشت به چرخه پخش شد. کارگردان این سریال همان زمان در این باره به گزارش خبرآنلاین گفته بود: «ناراحتی‌ام به این خاطر است که از کثیف‌ترین راه ممکن برای تخریب و ضربه زدن به یک سریال استفاده شده است. ای کاش من جنوبی نبودم تا این‌قدر ناراحت نمی‌شدم. طبیعی است که باید از هموطنان و همشهری‌های جنوبی‌ام به خاطر اینکه احساسات‌شان را جریحه‌دار کرده‌اند، عذرخواهی کنم اما کسانی باید خجالت‌زده باشند که در طول عمرشان هر بلایی را سر مردم آورده‌اند و عذرخواهی نکرده‌اند.» او اشاره کرده بود: «واقعا باید خجالت کشید؛ مگر می‌شود یک کاری پروانه نداشته باشد اما در پلتفرم و شبکه نمایش خانگی پخش شود؟ پس از این به بعد از آقایان باید پرسید شما در ساترا چه کاره اید؟ قرار بود به ما نامه اصلاحیه‌ها داده شود و حتی معاون وزیر ارشاد هم این قول را داده بود اما تا این لحظه که با شما صحبت کرده‌ام خبری از این اصلاحیه‌ها نشده است.» او ادامه داد: «آقای دادستان به داد ما برس. اختیار نماینده‌تان در ساترا از شما بیشتر است!»

سریال «غربت» سریال شبکه مخفی زنان؛ رکورددار توقیف‌های ۱۰ ماهه سریال کمدی-تاریخی «شبکه مخفی زنان» به کارگردانی افشین هاشمی و تهیه‌کنندگی جواد نوروزبیگی، یکی از طولانی‌ترین پرونده‌های توقیف را در تاریخ شبکه نمایش خانگی به نام خود ثبت کرده است. این سریال که با محتوای طنز سیاسی و اجتماعی ساخته شده بود، در جریان پخش خود در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ چندین بار با توقف پخش مواجه شد. حساسیت‌های سیاسی روی سمت‌وسوی داستانی و ممیزی‌های پیاپی ساترا باعث شد که پخش این سریال در یک مقطع حدود ۱۰ ماه متوقف بماند. در نهایت در آبان‌ماه ۱۴۰۲، با رایزنی‌های مداوم پلتفرم پخش‌کننده، تهیه‌کننده و مسئولان ساترا، ادامه قسمت‌های سریال رفع توقیف شد و به خروجی بازگشت.

سریال «شبکه مخفی زنان» سریال جیران؛ توقیف دوماهه در پی دعوای حقوقی و ادعای سرقت ادبی مجموعه «جیران» به کارگردانی حسن فتحی، تنها اثری است که توقیف آن نه به دلیل ممیزی اخلاقی یا سیاسی ساترا، بلکه در پی یک دعوای حقوقی و از سوی شاکی خصوصی رخ داد. اواخر تیرماه ۱۴۰۱، با شکایت مهرداد غفارزاده (نویسنده و کارگردان سریال «آهوی من مارال») مبنی بر وقوع سرقت ادبی در متن «جیران»، دستور قضایی برای توقیف این سریال صادر شد. این توقیف که بازتاب‌های رسانه‌ای وسیعی داشت، حدود دو ماه (تا شهریور ۱۴۰۱) به طول انجامید. در نهایت پس از بررسی‌های کارشناسی کارگروه‌های قضایی و رفع شباهت‌های ادعا شده، با دستور مجدد مراجع قضایی، «جیران» رفع توقیف شد و انتشار آن از سر گرفته شد.

سریال «جیران» سریال قورباغه؛ توقیف پیش از پخش به دلیل بررسی منشأ سرمایه سریال «قورباغه» به کارگردانی هومن سیدی، اولین اثری بود که حتی پیش از انتشار اولین قسمت، با دستور مستقیم مقام قضایی متوقف شد. در اواخر پاییز ۱۳۹۹، در حالی که بیلبوردهای تبلیغاتی سریال در سراسر کشور نصب شده بود، دادسرای عمومی و انقلاب تهران اعلام کرد که پخش این اثر برای بررسی ابهامات موجود در منشأ سرمایه‌گذاری متوقف شده است. شایعات حاکی از آن بود که سرمایه‌گذار پرحاشیه سریال «شهرزاد» که درگیر پرونده مفاسد اقتصادی بود، در این اثر نیز نقش داشته است. این توقیف حدود دو هفته به طول انجامید و پس از شفاف‌سازی پرونده مالی و تأیید مراجع قضایی، «قورباغه» در اوایل دی‌ماه ۱۳۹۹ آزاد شد و توانست به پخش برسد.

سریال «غورباقه» سریال سقوط؛ نافرمانی پلتفرم و پخش بدون مجوز سریال امنیتی «سقوط» به کارگردانی سجاد پهلوان‌زاده در دی و بهمن ۱۴۰۱، یکی از بی‌سابقه‌ترین پرونده‌های مواجهه ساترا و پلتفرم‌ها را شکل داد. پس از پایان فیلم‌برداری و خروج حمید فرخ‌نژاد (بازیگر نقش اصلی) از کشور و موضع‌گیری‌های تند سیاسی او، حساسیت‌های شدیدی روی پخش اثر ایجاد شد. ساترا اعلام کرد که این سریال مجوز انتشار ندارد و تا تعیین تکلیف نهایی نباید پخش شود. اما پلتفرم پخش‌کننده بدون اخذ مجوز رسمی از ساترا، اقدام به بارگذاری و انتشار هفتگی «سقوط» کرد. اگرچه ساترا پرونده شکایت قضایی علیه پلتفرم تشکیل داد، اما سریال تا قسمت آخر منتشر شد و توقیف فیزیکی روی آن اعمال نگردید.

سریال «سقوط» سریال زخم کاری؛ توقف ۵ روزه در پی تقابل علنی کارگردان و ساترا در تیرماه ۱۴۰۰، انتشار قسمت هفتم از فصل اول سریال «زخم کاری» به کارگردانی محمدحسین مهدویان با توقف ناگهانی روبرو شد. علت این توقف، مخالفت شدید مهدویان با ممیزی‌های اصلاحی سنگینی بود که ساترا برای سکانس‌های آسیب‌های اجتماعی و روابط شخصیت‌ها صادر کرده بود. مهدویان با انتشار نامه‌ای به علنی کردن ممیزی‌ها اقدام کرد. این تقابل رسانه‌ای باعث شد قسمت هفتم در موعد مقرر پخش نشود. پس از ۵ روز چانه‌زنی و تعدیل ممیزی‌ها، دو طرف به توافق رسیدند و اثر با اعمال تغییرات جزیی منتشر شد.

سریال «زخم کاری» سریال روزی روزگاری مریخ؛ توقیف ۴۸ ساعته در یک پلتفرم مجموعه کمدی «روزی روزگاری مریخ» به کارگردانی پیمان قاسم‌خانی و محسن چگینی در تابستان ۱۴۰۱ دچار یک توقیف بسیار کوتاه شد. این سریال که به‌طور مشترک از دو پلتفرم منتشر می‌شد، پس از پخش قسمت اول، به دستور ساترا به دلیل «عدم اخذ مجوز نهایی انتشار» از روی خروجی یکی از پلتفرم‌ها حذف گردید. این توقیف کمتر از ۴۸ ساعت ادامه داشت و با پیگیری سازندگان و صدور مجوز، سریال به پلتفرم بازگشت.