راز تکاملی افعی شاخدار ایران؛ مار شگفت‌انگیزی با عنکبوتی روی دمش کشف شد!

کد خبر: ۹۳۹۶۶۱

تاریخ انتشار: ۵۸ : ۱۵ – ۲۵ شهریور ۱۴۰۵

در کوه‌های زاگرس ایران، نوعی مار وجود دارد که نوک دمش به شکل یک عنکبوت واقعی است. پژوهشگران به تازگی راز این ظاهر عجیب را کشف کرده‌اند. به گزارش انتخاب، در میان موجودات زنده، تعداد کمی از آن‌ها وجود دارند که بخشی از بدنشان به منظور فریب شکار به شکل جانوری دیگر تغییر یافته است. اما در کوه‌های زاگرس ایران، ماری وجود دارد که نوک دمش شبیه به یک عنکبوت واقعی است: این دم حرکت می‌کند، پا دارد و می‌تواند پرندگان را به سمت خود جلب کند.

اکنون محققان با بهره‌گیری از تکنیک‌های تصویربرداری پیشرفته، یکی از رازهای این مار عجیب را فاش کرده‌اند: دم عنکبوتی افعی شاخدار دم‌عنکبوتی ایرانی (Pseudocerastes urarachnoides) هیچ استخوان اضافی ندارد و تقریباً به‌طور کامل نتیجه تغییرات در پوست و فلس‌های بدن مار است. این گونه یکی از خاص‌ترین مارهای خانواده افعیان محسوب می‌شود و تنها در بخش‌هایی از غرب ایران و مناطق مرزی شرق عراق یافت می‌شود. زیستگاه اصلی آن مناطق سنگلاخی و آهکی کوه‌های زاگرس است و در استان‌های ایلام، کرمانشاه و خوزستان مشاهده شده است.

این مار علاوه بر ظاهر معمول افعی‌ها، ویژگی منحصربه‌فردی دارد: انتهای دم آن به شکل بدن یک عنکبوت طراحی شده است. بخش بیضی‌شکل انتهای دم نقش بدن عنکبوت را ایفا می‌کند و فلس‌های بلند اطراف آن مانند پاهای عنکبوت حرکت می‌کنند. این مار در میان سنگ‌ها بی‌حرکت می‌ماند و با رنگ بدنش تقریباً با محیط اطراف ترکیب می‌شود و تنها دم خود را حرکت می‌دهد. برای پرنده‌ای که از بالا به آن نگاه می‌کند، چیزی شبیه به یک عنکبوت کوچک در حال حرکت روی زمین به نظر می‌رسد. هنگامی که پرنده برای شکار نزدیک می‌شود، مار در فاصله‌ای مناسب حمله می‌کند. این روش شکار که به طعمه‌گذاری با دم معروف است، در گونه‌های مختلفی از مارها مشاهده می‌شود، اما افعی دم‌عنکبوتی ایرانی یکی از پیچیده‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده آن را دارد؛ زیرا به جای یک حرکت ساده، یک تقلید ظاهری بسیار دقیق ایجاد کرده است.

نخستین نمونه شناخته‌شده از افعی دم‌عنکبوتی در سال ۱۹۶۸ توسط یک گروه پژوهشی جمع‌آوری و در مجموعه موزه فیلد شیکاگو قرار گرفت. در آن زمان، دانشمندان مطمئن نبودند که زائده عجیب دم واقعاً بخشی از بدن مار است یا نتیجه یک ناهنجاری، تومور یا حتی فعالیت انگل. از آنجا که تنها یک نمونه در دسترس بود، این پرسش برای چند دهه بی‌پاسخ باقی ماند. اما در سال ۲۰۰۳ نمونه دیگری از این مار پیدا شد و مشخص شد که دم عنکبوتی یک ویژگی طبیعی این گونه است، نه یک اتفاق تصادفی. سه سال بعد، در سال ۲۰۰۶، این مار به‌عنوان گونه‌ای مستقل با نام علمی Pseudocerastes urarachnoides معرفی شد.

پژوهشگران با اسکن نمونه مرجع این گونه دریافتند که بخش عنکبوتی دم استخوانی ندارد و تنها از پوست و فلس‌های تغییر‌یافته تشکیل شده است. در پژوهش جدید، تیمی از دانشمندان به سرپرستی جورجیوس جورجالیس از آکادمی علوم لهستان و با همکاری پژوهشگران موزه تاریخ طبیعی فیلد شیکاگو، نمونه مرجع افعی شاخدار دم‌عنکبوتی ایرانی را با استفاده از اسکن میکرو-CT بررسی کردند. این تکنیک به پژوهشگران این امکان را می‌دهد که بدون آسیب زدن به نمونه، استخوان‌ها و بافت‌های داخلی بدن را مشاهده کنند. پژوهشگران انتظار داشتند که در انتهای دم، ساختار استخوانی خاصی پیدا کنند که ظاهر عنکبوتی را توضیح دهد، اما نتیجه کاملاً متفاوت بود. مهره‌های دم طبیعی بودند و هیچ استخوان اضافی برای ساختن «پاهای عنکبوت» وجود نداشت. پژوهشگران دریافتند که این ظاهر عجیب نتیجه تغییرات شدید در فلس‌های پوست مار است. فلس‌های انتهای دم در طول تکامل کشیده‌تر شده و رشته‌های انعطاف‌پذیر را ایجاد کرده‌اند. بخش بیضی‌شکل نیز از بزرگ‌شدن و ترکیب چند فلس به وجود آمده است. به بیان ساده، این مار یک عنکبوت روی دمش ندارد؛ بلکه پوستش در طول میلیون‌ها سال به شکلی تغییر کرده که مانند یک عنکبوت عمل کند.

این یافته تنها درباره یک مار عجیب نیست. پژوهشگران معتقدند چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهند که شناخت ما از جانوران گذشته ممکن است ناقص باشد. بخش عنکبوتی دم این مار از استخوان ساخته نشده و بافت نرم معمولاً در فسیل‌ها باقی نمی‌ماند. بنابراین اگر میلیون‌ها سال بعد فقط فسیل این مار پیدا شود، احتمالاً هیچ نشانه‌ای از این ابزار شکار عجیب دیده نخواهد شد. افعی شاخدار دم‌عنکبوتی نمونه‌ای کم‌نظیر از سازگاری تکاملی است؛ جانوری که بدون تغییر دادن اسکلت، تنها با تغییر پوست و فلس‌هایش توانسته یک ابزار فریب پیچیده برای شکار بسازد. این مار همچنین به دلیل پراکندگی محدود، یکی از گونه‌های کمتر شناخته‌شده ایران به شمار می‌آید. بیشتر گزارش‌ها آن را در زیستگاه‌های محدود زاگرس ثبت کرده‌اند و اطلاعات دقیقی درباره اندازه جمعیت آن در دسترس نیست.