«اثرگذاری قرار؛ استمرار باران پاییزی در سینما به جای رگبار ناگهانی»

نرگس کیانی: نخستین بار که فیلمسازان فیلم‌های کوتاه شاهد نمایش آثار خود در سالن‌های سینما، بدون ارتباط با جشنواره‌ها بودند، به ۱۲ سال پیش برمی‌گردد. در نیمه مهر ۱۳۹۳، زمانی که گروه سینمایی «هنروتجربه» با مدیریت امیرحسین علم‌الهدی به تازگی فعالیت خود را آغاز کرده بود. در آن زمان، شش فیلم کوتاه از تولیدات انجمن سینمای جوانان ایران به کارگردانی مهرداد اسکویی، محمد شیروانی، علی‌محمد قاسمی، شاهد احمدلو، بیژن میرباقری و سعید روستایی به همراه سه فیلم دیگر از ابراهیم ایرج‌زاد، پویا نبی و آناهیتا قزوینی‌زاده، «اولین بخش اکران فیلم کوتاه سینمای هنروتجربه» را تشکیل دادند. در آن ایام، حبیب ایل‌بیگی (مدیرعامل انجمن سینمای جوانان ایران از آذر ۱۳۹۲ تا اسفند ۱۳۹۳) در راس امور بود.

شش سال بعد و در دوره مدیریت سیدصادق موسوی (دی ۱۳۹۵ تا آبان ۱۴۰۰)، موضوعاتی چون «لزوم انتشار و نمایش فیلم‌های کوتاه، آشنایی بیشتر مخاطبان با فیلم کوتاه و همچنین دسترسی آسان‌تر فیلم‌سازان جوان به فیلم‌های کوتاه باکیفیت» دوباره در دستور کار انجمن سینمای جوانان ایران قرار گرفت. در آخرین روز تیر ۱۳۹۹، خبری منتشر شد مبنی بر اینکه گزیده‌ای از تولیدات انجمن در سال‌های اخیر هر پنجشنبه تحت عنوان «چهار ایده، چهار فیلم» در سه پلتفرم پخش آنلاین منتشر خواهد شد و به این ترتیب، اولین اکران اینترنتی تولیدات انجمن سینمای جوانان ایران از نهم مرداد همان سال آغاز گردید.

سرانجام، در دوم خرداد ۱۴۰۵، برای نخستین بار فیلم‌های کوتاه در قالب طرحی به نام «قرار» به سینمای بدنه راه یافت. «قرار» یا «جریان اکران مستقل فیلم‌های کوتاه» به همت انجمن سینمای جوانان ایران و در دوره مدیریت بهروز شعیبی از سال ۱۴۰۳ به بعد، از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ با همکاری موسسه سینمایی بهمن سبز و نمایش سه فیلم کوتاه آغاز شد؛ «تخطی» (میکائیل دیانی)، «سرود کلنل» (سجاد مشتاق) و «های‌کپی» (محمد رحمتی). طبق اعلام روابط عمومی انجمن سینمای جوانان ایران، برای تماشای آثار این بسته از ۱۶ خرداد تا ۲۷ تیر، دو هزار و ۶۵ قطعه بلیت خریداری شد و مجموع فروش آن به حدود ۱۴۷ میلیون تومان رسید.

اکنون «قرارِ دوم» با چهار فیلم کوتاه «انار» به کارگردانی مهرداد جلالی و تهیه‌کنندگی ملیحه جلالی، «متولد تهران» به کارگردانی جواد حکمی و تهیه‌کنندگی مشترک او و انجمن سینمای جوانان ایران، «آدمک» به کارگردانی سیاوش گرجستانی و تهیه‌کنندگی سیدمازیار هاشمی و «به صدای زمین گوش کن» به کارگردانی شهاب مهربان و تهیه‌کنندگی علیرضا توسلی‌زاده در حال آماده‌سازی است. آنچه در ادامه می‌خوانید، حاصل گفت‌وگویی با مهرداد جلالی، جواد حکمی، سیاوش گرجستانی و شهاب مهربان در مورد آثارشان و نگاهشان به جهان فیلم کوتاه است.

مهرداد جلالی، کارگردان فیلم کوتاه «انار» در گفت‌وگو با خبرآنلاین، در مورد اثرش می‌گوید: «به قول استادم، اصغر فرهادی که مدتی در خدمت‌شان بودم، فیلمساز باید آن‌قدر فیلم کوتاه بسازد تا سبک خود را پیدا کند، بدون اینکه از همان ابتدا به فکر ارائه اثر به جشنواره باشد.» او در توضیح چرایی این توصیه می‌افزاید: «چون تلاش برای ارائه فیلم کوتاه از همان ابتدا، موجب می‌شود ذائقه شما تحت تأثیر سیاست‌های این قبیل رویدادها قرار بگیرد. بنابراین من نیز دو فیلم کوتاه نخست خود را به جایی ارائه ندادم. پیش از «انار»، «باغ سیب» به دلیل تصمیم مسئولین سی‌امین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم کودک‌ونوجوان اصفهان برای حمایت مالی به قصد افزایش تولید، به جشنواره ارائه شد.»

فیلم کوتاه «انار» که چهارمین فیلم کوتاه مهرداد جلالی به شمار می‌رود، نخستین اثر اوست که به شکل گسترده‌ای پخش شده است. جلالی در این باره می‌گوید: «به همین دلیل برخی تصور می‌کردند «انار» نخستین فیلم کوتاه من است، اما در واقع آنچه پیش از ساخت «انار» تجربه کرده بودم، موجب شد این فیلم هم در جشنواره‌های معتبر سینمایی خارج از کشور پذیرفته شود و هم در جشنواره‌های داخلی جوایزی کسب کند.» «انار» به نویسندگی و کارگردانی مهرداد جلالی، دیپلم افتخار بهترین فیلمنامه را از پانزدهمین دوره جوایز ایسفا و همچنین برگ زرین و مبلغ چهل میلیون تومان را به عنوان بهترین فیلمنامه از چهل‌ودومین جشنواره فیلم کوتاه تهران دریافت کرده است.

جلالی با اشاره به اینکه «آثار من، تا این‌جای کار، آثاری در مورد کودک و نه آثاری برای کودک است» توضیح می‌دهد: «به همین دلیل، از عبارت درام‌های اجتماعی با تم شاعرانه در مورد کودکان -بعضاً در نسبت با والدین‌شان- ویژه تماشاگر بزرگ‌سال برای تشریح علاقه‌مندی‌ام استفاده می‌کنم. این نکته در آثارم قابل مشاهده است. ضمن اینکه این علاقه‌مندی از جمله تمرکز بر نسبت میان والدین و کودکان، طبیعتاً از ناخودآگاه من نشأت می‌گیرد. به عنوان مثال، در «باغ سیب» شاهد نسبت کودک با پدر و در «انار» شاهد نسبت کودک با غیاب مادر هستیم که نهال انار ثمیلی از او در نظر گرفته شده است.»

در فیلم «انار»، جلالی از حضور مریم بوبانی در نقش مادربزرگ و کیاشاه تنگستانی در نقش نوه او، کودک خردسال چشم‌انتظار مادر بهره برده است. جواد حکمی، نویسنده و کارگردان «متولد تهران»، فیلمساز دیگری است که اثرش در قالب دومین دوره طرح «قرار» اکران خواهد شد. او با اشاره به اینکه «نگاه من در «متولد تهران» ناظر به مسئله‌ای قانونی است که نیازمند اصلاح است»، ادامه می‌دهد: «به عبارت دیگر، عدم اصلاح قانون مالکیت اتباع بر اموال منقول هم برای اتباع ساکن ایران و هم برای شهروندان ایرانی، می‌تواند موجب ضرر و زیان سنگین شود. فراتر از آن، این عدم ارائه هویت شهروندی به اتباع، تبعات متعددی برای خودشان و شهروندان ایرانی به همراه دارد. از جمله این تبعات می‌توان به عدم امکان پیگرد قانونی اتباع در صورت ارتکاب جرم از سوی آن‌ها در غیاب هویت شهروندی اشاره کرد. به عبارتی، در غیاب هویت شهروندی، امکان شانه خالی کردن از ارتکاب جرم فراهم می‌شود. همچنین، امکان سوءاستفاده از نبود مالکیت قانونی اتباع بر اموال منقول برای شهروندان ایرانی نیز وجود دارد. به گونه‌ای که اگر یک شهروند ایرانی تصمیم بگیرد اموال منقول یکی از اتباع را از آن خود کند، هیچ مانع قانونی بر سر راهش وجود ندارد. بنابراین، «متولد تهران» ناظر به قانون مالکیت اتباع در اموال منقول است و انتقادی که مطرح می‌کند در قبال عدم اصلاح این قانون است.

سیاوش گرجستانی، نویسنده و کارگردان فیلم کوتاه «آدمک» با اشاره به اینکه «به عقیده من هر فیلمسازی باید تکلیفش با خودش در خصوص دغدغه‌اش مشخص باشد» می‌افزاید: «در واقع قاعدتاً در این حالت است که سینمای شما به عنوان یک فیلمساز، سینمایی موفق خواهد بود. با این حساب می‌توانم بگویم دغدغه من، سینمای اجتماعی است و از جمله مفاهیم زیرمجموعه این سینما که برایم از اهمیت بسیار برخوردار است، مفهوم وجدان و نسبتش با زندگی روزمره است. وجدان، مفهومی بود که برای پدرم زنده‌یاد سیروس گرجستانی نیز از اهمیت بسیار برخوردار بود. به گونه‌ای که من این جمله را به نقل از او آویزه گوشم کرده‌ام که روز و روزگارت را طوری بگذران که شب بتوانی آرام سرت را بر بالین بگذاری و چیزی وجود نداشته باشد حتی به قدر ذره‌ای که اسباب عذاب وجدانت شود. از سوی دیگر، علاقه‌مندی شخصی من در فیلمسازی، علاقه به موقعیت‌های ناگزیر است، موقعیت‌هایی که شخصیت‌های داستان در آن از سر ناچاری، ناگزیر به تصمیم‌گیری می‌شوند، پس در واقع این موقعیت و شرایط است که به جای آن‌ها تصمیم می‌گیرد.

او با اشاره به اینکه «من در فیلم کوتاه اولم؛ «واداشته» نیز گذری به مفهوم وجدان داشتم» ادامه می‌دهد: «فیلم کوتاه «آدمک» دومین فیلم کوتاه داستانی من است. اگرچه پیش از آن چندین مستند پرتره ساخته‌ام. ایده اولیه «آدمک» با خواندن گزارشی کوتاه با موضوع «شهادت دروغ» و «شاهدان دروغین» در ذهن من شکل گرفت. من آن زمان در پی ساخت نخستین فیلم بلند خود بودم اما چون سرمایه‌گذاری پای کار نیامد، ساخت آن امکان‌پذیر نشد. در نتیجه در جست‌وجوی سوژه‌ای برای ساخت فیلم کوتاه دومم برآمدم. آنچه از گزارش کوتاه مذکور نصیب من شد، این بود که پی بردم این شاهدان دروغین بعضاً حتی در قالب مافیا و با رد و بدل کردن ارقامی بسیار سنگین، مشغول به کار هستند. در واقع با ادعای خیرخواهی و کمک‌رسانی به آن‌ها که بسته‌شدن پرونده‌شان و صدور رای دادگاه به نفع‌شان نیازمند حضور شاهد و سوگند خوردن است، دستمزد می‌گیرند و به دروغ سوگند می‌خورند. با این حال، ادامه تحقیقات من مرا به منبع دیگری نرساند و این شد که تصمیم گرفتم مفهوم مورد نظرم را در داستانی ساخته‌وپرداخته تخیلم و نه الزاما داستانی مستند، بگنجانم. ایده اصلی «آدمک» در چنین موقعیتی شکل گرفت و خوشبختانه توانستم شخصیت اصلی‌ام را در چنین شرایطی بگذرانم. شرایطی که ناگزیر به گرفتن تصمیم میان وجدان، بقاء و شرافت می‌شود.

«به صدای زمین گوش کن» حاصل نویسندگی مشترک شهاب مهربان و وهاب مهربان و کارگردانی شهاب مهربان، چهارمین و آخرین فیلم دور دوم طرح «قرار» است. شهاب مهربان که مهر و آبان ۱۴۰۴ نمایش «مجلس ناهید» را در مقام طراح و کارگردان و همچنین یکی از نویسندگان در همراهی با وهاب مهربان در تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه داشت، در حال حاضر مشغول ساخت فیلم کوتاه دومش، براساس فیلمنامه‌ای به قلم خودش به نام «مصائب مریم» است. او که با «به صدای زمین گوش کن» در چهل‌ودومین جشنواره فیلم کوتاه تهران و چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر حضور داشت، با اشاره به اینکه «یک نویسنده، به هر اتفاقی در اطرافش به چشم سوژه‌ای برای ساختن و پرداختن یک قصه نگاه می‌کند» ادامه می‌دهد: «همان‌طور که یک عکاس همیشه فضای اطرافش را به چشم قاب‌هایی از دوربین می‌بیند. با این حساب آنچه برای من رخ داد؛ شنیدن صدای همسایه دیوار به دیوارم در حالی که به طور تصادفی در حال صحبت در مورد من بود، نخست برای من قصه‌ای بود که می‌شد آن را ساخت و پرداخت. قصه‌ای که شخصیت‌های آن دو زوج؛ یک زوج میانسال و یک زوج جوان هستند. برای زوج میانسال، در پی از میان رفتن مرز اخلاقی میان عمداً گوش ایستادن و تصادفاً شنیدن، عمداً گوش ایستادن تبدیل به عادت می‌شود. آن‌ها، در پی این اتفاق، هر آنچه را نباید متوجه شوند متوجه می‌شوند و همین موجب رنج بیش از پیش‌شان می‌شود.

شهاب مهربان که خود در این فیلم کوتاه بازی هم می‌کند، دیگر نقش‌ها را به سیاوش چراغی‌پور، شیرین اسماعیلی و پرتو مهر سپرده است.

مهرداد جلالی، نویسنده و کارگردان فیلم کوتاه «انار» در پاسخ به این که نگاهش به جهان فیلم کوتاه چگونه است و آیا این جهان را جهانی اقناع‌کننده می‌یابد یا به مثابه سکویی برای پرش و ساخت اولین فیلم بلند سینمایی‌اش به آن می‌نگرد؟ می‌گوید: «گمان می‌کنم یکی از اهداف هر فیلمسازی از ساخت فیلم کوتاه را می‌توان کسب تجربه برای ورود به بستر تولید فیلم بلند سینمایی حرفه‌ای تلقی کرد و هدف من نیز از این هدف کلی فیلمسازان دیگر، کسب تجربه و یادگیری است.»