دانشمندان نیم‌قرن پیش تاریخ پایان جهان را پیش‌بینی کردند؛ آیا موعد آن ماه آینده است؟

کد خبر: ۹۴۲۷۹۹ تاریخ انتشار: ۵۰ : ۱۶ – ۱۷ مهر ۱۴۰۵

دانشمندان بیش از نیم قرن پیش، تاریخ پایان جهان را پیش‌بینی کردند؛ آیا موعد آن ماه آینده است؟ در سال ۱۹۶۰، مجله ساینس مقاله‌ای با عنوان «روز قیامت: جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶» منتشر کرد. نویسندگان این مقاله با استفاده از مدل‌های ریاضی، پیش‌بینی کردند که تا آن تاریخ، رشد جمعیت بشر از کنترل خارج خواهد شد و به نقطه‌ای غیرقابل ادامه می‌رسد. این ادعا به سرعت توجه عمومی را جلب کرد، اما موضوع تنها به تیتر جنجالی مقاله محدود نمی‌شد. محاسبات و داده‌های ارائه‌شده در مقاله در نگاه اول منطقی و علمی به نظر می‌رسیدند و به همین دلیل پژوهشگران سال‌ها آن را جدی گرفتند و مورد بررسی قرار دادند.

به گزارش انتخاب، مقاله‌ای که هاینتس فون فورستر، استاد و پژوهشگر حوزه سیستم‌ها و ارتباطات، به همراه دو دانشجوی خود نوشته بود، به این نتیجه رسید که رشد جمعیت انسان با رشد جمعیت سایر گونه‌ها تفاوت دارد و حتی ممکن است از الگوی معمول رشد نمایی نیز فراتر برود. نویسندگان مقاله برای توصیف نتیجه این روند جمله‌ای معروف نوشتند: «نبیره‌های ما از گرسنگی نمی‌میرند؛ زیر فشار جمعیت له خواهند شد.»

این مقاله در سال‌های بعد بارها مورد استناد قرار گرفت و به نظر می‌رسید پیش‌بینی‌هایش به شکل عجیبی دقیق هستند. اما از حدود سال ۱۹۹۳، یعنی تقریباً در نیمه فاصله میان انتشار مقاله و تاریخ پیش‌بینی‌شده برای «روز قیامت»، جمعیت واقعی جهان به تدریج از اعداد پیش‌بینی‌شده عقب افتاد. امروز نرخ زاد و ولد جهانی کمتر از نصف آنچه در سال ۱۹۶۰ بود، است. بنابراین، به احتمال زیاد، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۲ آبان ۱۴۰۵) نیز مانند هر روز دیگری خواهد گذشت. با این حال، آن مقاله جنجالی هنوز نمونه‌ای جالب از ترکیب پژوهش علمی جدی با شیوه‌ای نمایشی و جلب توجه‌کننده برای ارائه آن است.

در میانه قرن بیستم، نگرانی‌ها درباره رشد سریع جمعیت جهان به شدت افزایش یافته بود. بسیاری نگران بودند که افزایش جمعیت در نهایت به کمبود منابع، بحران غذایی و حتی درگیری‌های سیاسی و نظامی منجر شود. بخش عمده‌ای از این نگرانی‌ها به دیدگاهی برمی‌گشت که تحت تأثیر اندیشه‌های توماس مالتوس شکل گرفته بود. طبق این دیدگاه، جمعیت می‌تواند با سرعت زیادی رشد کند، اما در نهایت محدودیت منابع غذایی جلوی این افزایش را خواهد گرفت.

فون فورستر و همکارانش دیدگاه متفاوتی داشتند. آن‌ها معتقد بودند که انسان ممکن است در این زمینه استثنا باشد. استدلال آن‌ها این بود که انسان‌ها می‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، گروه تشکیل دهند و برای حل مشکلات با هم همکاری کنند. به همین دلیل، افزایش تراکم جمعیت لزوماً نباید به بحران منجر شود. حتی ممکن است هرچه تعداد انسان‌ها بیشتر شود، فرصت بیشتری برای همکاری، اختراع و حل مشکلات فراهم آید.

پژوهشگران برای پشتیبانی از این ایده، ۲۴ برآورد مختلف از جمعیت جهان در بازه‌ای حدود دو هزار ساله را بررسی کردند. به باور آن‌ها، داده‌ها نشان می‌دادند که جمعیت انسان بارها سریع‌تر از پیش‌بینی‌های معمول رشد کرده است. تمامی این مطالب به صورت علمی و همراه با معادلات ریاضی پیچیده در مقاله ارائه شده بود.

فون فورستر و همکارانش پس از بررسی داده‌های تاریخی، همان روند را به آینده تعمیم دادند. مدل آن‌ها نشان می‌داد که اگر سرعت رشد جمعیت همچنان افزایش یابد، در سال ۲۰۲۶ تعداد انسان‌ها از نظر ریاضی به عددی نزدیک به بی‌نهایت خواهد رسید. واضح است که در دنیای واقعی جمعیت نمی‌تواند واقعاً بی‌نهایت شود. منظور مدل این بود که روند رشد به نقطه‌ای می‌رسد که دیگر قابل ادامه نیست و سیستم با محدودیتی جدی روبه‌رو خواهد شد.

نویسندگان البته معتقد بودند که همان ویژگی که باعث رشد سریع انسان شده، می‌تواند جلوی این اتفاق را نیز بگیرد: توانایی همکاری. آن‌ها بیان کردند که از آنجا که انسان‌ها احتمالاً حاضر نیستند برای کاهش جمعیت، طول عمر خود را کمتر کنند، راه منطقی این است که با همکاری جهانی، نرخ زاد و ولد کاهش یابد. پیشنهاد آن‌ها این بود که نرخ تولد در جهان به نصف برسد.

انتشار مقاله بلافاصله سروصدای زیادی به پا کرد. مجله تایمز و روزنامه نیویورک تایمز درباره آن نوشتند و حتی مجموعه‌ای از کمیک‌های Pogo به موضوع «روز قیامت» پرداختند. بسیاری تصور می‌کردند که نویسندگان مقاله عمداً اغراق کرده‌اند و کل ماجرا در اصل نوعی شوخی علمی با ترس‌های آن دوره درباره انفجار جمعیت است. اما نکته جالب این بود که ماجرا با چند واکنش رسانه‌ای تمام نشد.

ساینس بعدها نامه‌هایی از ریاضی‌دانان و جمعیت‌شناسان منتشر کرد که به شدت از مقاله انتقاد کرده بودند. برخی از آن‌ها این پژوهش را «مضحک» یا «آشکارا بی‌معنی» می‌دانستند. با این حال، فون فورستر و همکارانش به انتقادات پاسخ دادند و تأکید کردند که نتیجه‌گیری مقاله بر پایه داده و ریاضیات است.

از دهه ۱۹۶۰ تا دهه ۱۹۸۰، معادله «روز قیامت» بارها در کتاب‌های درسی ژنتیک، بوم‌شناسی و جمعیت‌شناسی ذکر شد. در بسیاری از موارد، این مدل کاملاً جدی و بدون اشاره به جنبه طعنه‌آمیز یا نمایشی آن مطرح می‌شد. نفوذ این ایده حتی از دانشگاه فراتر رفت. به عنوان مثال، در سال ۱۹۶۳ در یکی از کمیته‌های پارلمان کانادا، نماینده‌ای از صنعت مواد شیمیایی به این مقاله استناد کرد و استدلال کرد که با توجه به انفجار جمعیتی پیش رو، استفاده از آفت‌کش‌های شیمیایی برای افزایش تولید غذا ضروری است.

در سال ۱۹۷۱، در یکی از پرونده‌های مربوط به سقط جنین در دیوان عالی آمریکا نیز به این مقاله استناد شد. استدلال این بود که با توجه به نگرانی‌ها درباره رشد جمعیت، دولت لزوماً نباید افزایش جمعیت را به عنوان هدفی مهم دنبال کند. یکی از دلایلی که ایده «روز قیامت» برای سال‌ها زنده ماند، این بود که پیش‌بینی‌های جمعیتی مقاله برای مدتی بسیار دقیق بودند.

مدل فون فورستر در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ حتی در مواردی بهتر از پیش‌بینی بسیاری از جمعیت‌شناسان عمل می‌کرد. اما از حدود سال ۱۹۹۳ شرایط تغییر کرد. جمعیت واقعی جهان دیگر با سرعت پیش‌بینی‌شده افزایش پیدا نکرد و کم‌کم از نمودار مدل عقب افتاد. علت اصلی هم این بود که نرخ زاد و ولد در جهان شروع به کاهش کرد؛ دقیقاً همان چیزی که نویسندگان مقاله دهه‌ها پیش پیشنهاد کرده بودند. امروز نرخ زاد و ولد جهانی کمی کمتر از نصف نرخ ثبت‌شده در سال ۱۹۶۰ است.

به نظر نمی‌رسد صبح جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ از خواب بیدار شویم و ببینیم جمعیت جهان آن‌قدر زیاد شده که انسان‌ها «زیر فشار یکدیگر له شده‌اند». با این حال، ماجرای این مقاله تنها درباره یک پیش‌بینی اشتباه نیست. هاینتس فون فورستر در دوره‌ای از زندگی‌اش شعبده‌باز صحنه‌ای نیز بود. شاید همین تجربه توضیح دهد که چرا مقاله او و همکارانش چنین فرم جلب توجه‌کننده‌ای داشت. در اجرای شعبده، ابتدا همه‌چیز عادی به نظر می‌رسد، سپس اتفاقی غیرمنتظره رخ می‌دهد و در پایان، راز ماجرا آشکار می‌شود.

مقاله فون فورستر نیز کمابیش همین مسیر را دنبال می‌کرد. در اصل با پژوهشی علمی، متکی بر داده و معادلات ریاضی روبه‌رو بودیم؛ اما عنوان «روز قیامت» و نتیجه‌گیری عجیب آن باعث شد توجه بسیار بیشتری به مقاله جلب شود. با این حال، شهرت مقاله تنها حاصل عنوان جنجالی نبود. محاسبات آن برای سال‌ها با روند واقعی جمعیت جهان همخوانی داشت و همین موضوع باعث شد پژوهشگران آن را جدی بگیرند و بارها به آن استناد کنند.

فون فورستر و همکارانش در واقع با نتیجه‌گیری اغراق‌آمیز، توجه عمومی را به مسئله‌ای واقعی یعنی رشد سریع جمعیت جلب کردند. این ماجرا نشان می‌دهد که نحوه ارائه یک پژوهش علمی می‌تواند تأثیر زیادی بر میزان توجه و بحثی که پیرامون آن شکل می‌گیرد، داشته باشد.