خبر ویژه خبرآنلاین

به گزارش خبرآنلاین، یارانه بنزین در اقتصاد ایران به عنوان یکی از مسائل مهم و پرهزینه شناخته می‌شود. قیمت پایین فروش این فرآورده نفتی که به منظور حمایت از مصرف‌کنندگان تعیین شده، فاصله قابل توجهی بین هزینه واقعی تأمین بنزین و مبلغی که مردم در جایگاه‌ها پرداخت می‌کنند، ایجاد کرده است. این شکاف علاوه بر فشار بر منابع عمومی، موضوع یارانه انرژی را به یکی از محورهای اصلی بحث درباره بودجه، ناترازی انرژی و حفظ ثروت بین‌نسلی تبدیل کرده است.

تحقیقات اقتصادی در حوزه انرژی نشان می‌دهد که اگر هزینه واقعی تولید و توزیع بنزین مبنای محاسبه قرار گیرد، قیمت تمام‌شده هر لیتر بنزین به مراتب بیشتر از نرخ فروش فعلی است. بر اساس این محاسبات، متوسط هزینه تأمین هر لیتر بنزین با فرض قیمت نفت ۶۶ دلار و نرخ تسعیر ۱۴۰ هزار تومان، حدود ۵۸ هزار تومان برآورد می‌شود. با احتساب ۶۸۰ تومان کارمزد جایگاه‌های عرضه سوخت و ۳۲۰ تومان هزینه حمل‌ونقل، هزینه نهایی هر لیتر بنزین به حدود ۵۹ هزار تومان می‌رسد. بدیهی است که این نرخ‌ها باید با توجه به قیمت‌های روز افزایش یابند.

در ایران، بنزین با سه نرخ مختلف عرضه می‌شود. بر اساس الگوی مصرف فعلی، ۴۰ درصد بنزین با نرخ هزار و ۵۰۰ تومان، ۲۲ درصد با نرخ سه هزار تومان و ۳۸ درصد نیز با نرخ پنج هزار تومان به فروش می‌رسد. این ترکیب، متوسط وزنی قیمت فروش ۳ هزار و ۱۶۰ تومان برای هر لیتر را به دست می‌دهد. اختلاف میان قیمت تمام‌شده ۵۹ هزار تومانی و متوسط قیمت فروش ۳ هزار و ۱۶۰ تومانی نشان می‌دهد که به ازای هر لیتر بنزین حدود ۵۵ هزار و ۸۴۰ تومان یارانه پرداخت می‌شود. با در نظر گرفتن مصرف روزانه ۱۳۰ میلیون لیتر بنزین، حجم این یارانه به حدود ۷ هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان، معادل ۷.۳ همت در روز می‌رسد. این محاسبه، هزینه واقعی اقتصادی تأمین بنزین را مبنا قرار می‌دهد و به همین دلیل به آن «یارانه آشکار» گفته می‌شود.

علاوه بر این روش، سناریوی دیگری نیز برای محاسبه بار مالی بنزین وجود دارد که بر هزینه‌های مستقیم بودجه‌ای تمرکز دارد. در این مدل، ارزش اقتصادی نفت خام وارد محاسبات نمی‌شود و تنها هزینه‌هایی که به صورت مستقیم بر منابع بودجه دولت تحمیل می‌شود، ملاک قرار می‌گیرد. در این سناریو، روزانه ۱۰ میلیون لیتر بنزین وارداتی با هزینه تمام‌شده ۱۰۰ هزار تومان برای هر لیتر تأمین می‌شود که مجموع هزینه آن به هزار میلیارد تومان در روز می‌رسد. همچنین ۱۲۰ میلیارد تومان بابت حمل‌ونقل، کارمزد جایگاه‌ها و سایر هزینه‌های مرتبط پرداخت می‌شود؛ بنابراین مجموع هزینه مستقیم دولت برای واردات و هزینه‌های جانبی به هزار و ۱۲۰ میلیارد تومان در روز می‌رسد.

در همین محاسبات، روزانه ۱۲۰ میلیون لیتر بنزین تولید داخل نیز با فرض هزینه هزار تومان برای هر لیتر و از محل تهاتر خوراک پالایشگاه‌ها در نظر گرفته شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد این بخش از تأمین سوخت، بار مالی مستقیمی مشابه واردات بر بودجه ندارد. در مقابل، مجموع درآمد حاصل از فروش روزانه بنزین با نرخ‌های فعلی تنها ۴۱۰ میلیارد تومان برآورد می‌شود. به این ترتیب، حتی بدون احتساب ارزش اقتصادی نفت خام، دولت روزانه ۷۱۰ میلیارد تومان یارانه مستقیم از محل منابع بودجه پرداخت می‌کند.

اگر این رقم بر مصرف روزانه ۱۳۰ میلیون لیتر سرشکن شود، مشخص می‌شود که دولت به ازای هر لیتر بنزین ۸ هزار و ۶۲۰ تومان از منابع بودجه هزینه می‌کند، در حالی که متوسط دریافتی آن از محل فروش هر لیتر تنها ۳ هزار و ۱۶۰ تومان است. این محاسبه نشان می‌دهد که حتی در محافظه‌کارانه‌ترین برآوردها نیز فاصله قابل توجهی میان هزینه و درآمد دولت در بازار بنزین وجود دارد.

یکی از نکات مهم در تحلیل این ارقام، تفاوت میان «یارانه آشکار» و «یارانه پنهان» است. در ادبیات اقتصاد انرژی، یارانه آشکار به اختلاف میان هزینه واقعی تولید یا تأمین یک حامل انرژی و قیمت فروش آن در بازار داخلی گفته می‌شود. اما یارانه پنهان بر پایه مفهوم «هزینه فرصت» محاسبه می‌شود؛ به این معنا که اگر همان حامل انرژی با قیمت‌های جهانی یا منطقه‌ای عرضه یا صادر می‌شد، چه میزان درآمد برای کشور ایجاد می‌کرد و فاصله آن با قیمت داخلی چقدر بود. بر همین اساس، برآوردها نشان می‌دهد یارانه تخصیصی به بنزین در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۱ میلیارد دلار بوده است. این رقم به تنهایی ۱۷ درصد کل یارانه‌های پرداختی کشور را به خود اختصاص داده و از آن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین اقلام یارانه انرژی در اقتصاد ایران یاد می‌شود.

ادامه این روند، تنها به پرداخت یارانه محدود نمی‌شود. کارشناسان معتقدند مصرف بالای بنزین، افزایش نیاز به واردات در دوره‌های اوج مصرف، کاهش منابع قابل سرمایه‌گذاری در توسعه پالایشگاه‌ها، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و اجرای طرح‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی، از مهم‌ترین پیامدهای تداوم وضعیت فعلی است. علاوه بر این، اختصاص حجم قابل توجهی از منابع به یارانه سوخت، امکان استفاده از این منابع برای توسعه زیرساخت‌ها و حفظ ثروت بین‌نسلی را نیز محدود می‌کند.

در عین حال، اختلاف میان دو برآورد ۷.۳ همت و ۷۱۰ میلیارد تومان یارانه مستقیم به معنای تناقض در ارقام نیست، بلکه ناشی از دو روش متفاوت محاسبه است؛ یکی بر پایه هزینه واقعی اقتصادی و ارزش فرصت انرژی و دیگری بر اساس هزینه مستقیم بودجه‌ای دولت. هر دو روش، یک پیام مشترک دارند؛ اینکه شکاف میان هزینه تأمین بنزین و قیمت فروش آن، به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مالی و ساختاری اقتصاد ایران تبدیل شده و ادامه این روند، بدون اصلاح الگوی مصرف و بازنگری در شیوه تخصیص یارانه‌ها، می‌تواند فشار بیشتری بر بودجه و منابع انرژی کشور وارد کند.