کودکان و هوش مصنوعی؛ آیا فناوری پیش از خودشان آن‌ها را می‌شناسد؟ حقوق کودکان در دنیای آنلاین چیست؟

الهه جعفرزاده در سخنانی بیان کرد که یکی از زیباترین و در عین حال اساسی‌ترین ویژگی‌های دوران کودکی این است که کودک هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است؛ نه برای دیگران و نه حتی برای خود. کودکی، دوره‌ای است که در آن جست‌وجو، تجربه، آزمون، اشتباه، بازگشت و کشف صورت می‌گیرد. انسان در سال‌های ابتدایی زندگی بارها دچار تغییر می‌شود، علایقش دگرگون می‌گردد، باورهایش شکل می‌گیرد و شخصیتش به‌تدریج ساخته می‌شود. هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت بگوید که یک کودک ده‌ساله در بیست‌سالگی چه انسانی خواهد بود. همین ناشناخته بودن، بخشی از آزادی و کرامت انسانی کودک به شمار می‌آید. اما دنیای دیجیتال به تدریج این ویژگی بنیادین را به چالش کشیده است.

به گزارش خبرآنلاین، محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان، اظهار داشت: «در گذشته، کودکان فرصتی برای رشد بدون نظارت دائمی داشتند. بسیاری از تجربیات آن‌ها تنها در حافظه محدود خانواده، مدرسه یا دوستان باقی می‌ماند و با گذشت زمان فراموش می‌شد. اما در دنیای دیجیتال، هر رفتار، انتخاب، جست‌وجو و تعامل به داده‌ای تبدیل می‌شود که قابلیت ثبت، تحلیل و پیش‌بینی دارد. کودک دیگر فقط زندگی نمی‌کند؛ او به‌طور مداوم مشاهده، اندازه‌گیری و طبقه‌بندی می‌شود.»

این تحول، پرسش عمیقی را در زمینه حقوق کودک مطرح کرده است: آیا کودکان حق دارند برای سامانه‌های هوشمند ناشناخته باقی بمانند؟ دکتر محمدمهدی سیدناصری در گفت‌وگو با خبرآنلاین به این پرسش پاسخ می‌دهد.

سیدناصری با اشاره به اینکه در نگاه نخست، شناخت بیشتر کودکان از طریق فناوری می‌تواند به معنای ارائه خدمات بهتر به آن‌ها باشد، گفت: «مسئله دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود. زمانی که سامانه‌های دیجیتال به‌طور مداوم رفتار کودکان را رصد می‌کنند، به‌تدریج تصویری از شخصیت آنان می‌سازند؛ تصویری که ممکن است سال‌ها پیش از آنکه خود کودک هویتش را بشناسد، او را تعریف کند.»

او ادامه داد: «این وضعیت از منظر حقوق کودک بسیار حساس است. کودک موجودی در حال رشد است. شخصیت او هنوز کامل نشده و بخش مهمی از فرآیند رشد انسانی در امکان تغییر نهفته است. اگر سامانه‌های هوشمند کودکان را بر اساس الگوهای رفتاری گذشته طبقه‌بندی کنند، خطر آن وجود دارد که فرصت طبیعی کشف خویشتن محدود شود. کودکی که بارها به‌عنوان فردی با علایق مشخص شناخته می‌شود، ممکن است ناخواسته در همان چارچوب باقی بماند.»

این پژوهشگر حقوق کودک یکی از مهم‌ترین ابعاد این مسئله را «آزادی هویتی» می‌داند و توضیح می‌دهد: «آزادی هویتی یعنی انسان بتواند در طول زندگی خود تغییر کند، خود را بازتعریف نماید و مسیرهای تازه‌ای را تجربه کند. این آزادی برای کودکان اهمیت دوچندان دارد، زیرا کودکی اساساً دوره شکل‌گیری هویت است.» به گفته او، «اگر سامانه‌های دیجیتال پیش از شکل‌گیری کامل شخصیت، برچسب‌هایی دائمی بر کودکان بزنند، بخشی از این آزادی از بین خواهد رفت.»

سیدناصری با اشاره به ابعاد روان‌شناختی موضوع نیز گفت: «کودک برای رشد سالم نیاز دارد امکان تجربه نقش‌های مختلف را داشته باشد. او باید بتواند علایق گوناگون را بیازماید، مسیرهای متفاوت را تجربه کند و حتی گاهی اشتباه کند. اما محیطی که دائماً رفتار او را تحلیل و پیش‌بینی می‌کند، ممکن است به‌تدریج فضای تجربه آزاد را محدود سازد.»

این حقوقدان معتقد است یکی از خطرات مهم عصر هوش مصنوعی زمانی پدیدار می‌شود که پیش‌بینی‌های فناورانه جایگزین امکان‌های انسانی شوند. او در این‌باره توضیح می‌دهد: «اگر سامانه‌ها بر اساس داده‌های گذشته پیش‌بینی کنند که یک کودک چه خواهد شد، چه چیزی را دوست خواهد داشت یا چه توانایی‌هایی خواهد داشت، احتمال دارد فرصت‌های جدیدی که می‌توانست مسیر زندگی او را تغییر دهد، نادیده گرفته شود.»

به باور او، «یکی از حقوق نوظهور کودکان در عصر دیجیتال می‌تواند “حق بر ناشناخته ماندن” باشد؛ حقی که بر اساس آن، هیچ سامانه‌ای نباید چنان کودک را تحلیل و طبقه‌بندی کند که امکان رشد آزادانه و غیرقابل پیش‌بینی او محدود شود.» سیدناصری تأکید می‌کند: «کودک باید حق داشته باشد دیگران را غافلگیر کند، تغییر کند و چیزی متفاوت از پیش‌بینی‌ها باشد.»

این پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان در ادامه بحث را به یکی دیگر از چالش‌های اساسی عصر دیجیتال پیوند می‌زند و می‌گوید: «در طول تاریخ بشر، کودکی همواره با قلمروهایی از خلوت، سکوت و ناشناختگی همراه بوده است. کودکان بازی می‌کردند، رشد می‌کردند، اشتباه می‌کردند و بسیاری از لحظات زندگی آنان فقط در حافظه خانواده یا دوستان نزدیک باقی می‌ماند. اما جهان دیجیتال این وضعیت را دگرگون کرده است.»

او می‌افزاید: «امروزه میلیون‌ها کودک پیش از آنکه حتی بتوانند سخن بگویند، وارد فضای عمومی دیجیتال می‌شوند. تصاویر آنان منتشر می‌شود، ویدئوهایشان بازنشر می‌گردد و جزئیات زندگی‌شان به بخشی از محتوای روزمره فضای مجازی تبدیل می‌شود.»

پرسش بنیادین اینجاست که «آیا کودک حق دارد دیده نشود؟» سیدناصری در پاسخ می‌گوید: «مسئله فقط انتشار چند تصویر یا ویدئو نیست؛ بلکه سخن از تغییر ماهیت کودکی است. کودک امروز در جهانی رشد می‌کند که حضور عمومی به یک وضعیت دائمی تبدیل شده است. او نه‌تنها مصرف‌کننده محتوا، بلکه موضوع محتوا نیز هست.»

سیدناصری با اشاره به نقش بزرگسالان در شکل‌گیری هویت دیجیتال کودکان می‌گوید: «در بسیاری از موارد، کودکان هیچ نقشی در تصمیم‌گیری درباره حضور دیجیتالی خود ندارند. والدین، بستگان، مدارس و حتی شرکت‌های تجاری درباره انتشار اطلاعات آنان تصمیم می‌گیرند.» او ادامه می‌دهد: «در نتیجه، کودکی که هنوز مفهوم رضایت آگاهانه را درک نکرده است، صاحب ردپایی دیجیتالی می‌شود که ممکن است تا پایان عمر همراه او باقی بماند.»

این حقوقدان در ادامه از مفهومی سخن می‌گوید که آن را «حق بر سکوت دیجیتالی» می‌نامد. به گفته او، «این حق به معنای آن است که کودک بتواند بخشی از زندگی خود را خارج از چرخه دائمی دیده شدن، ثبت شدن و انتشار عمومی تجربه کند. همان‌گونه که کودکان به استراحت جسمی نیاز دارند، به خلوت هویتی نیز نیازمندند.»

سیدناصری معتقد است یکی از پیامدهای مهم فقدان سکوت دیجیتالی، از بین رفتن مرز میان زندگی خصوصی و زندگی عمومی است: «کودکانی که از نخستین سال‌های زندگی دائماً در معرض نمایش قرار دارند، ممکن است به‌تدریج احساس کنند هر لحظه زندگی آنان باید ثبت و به اشتراک گذاشته شود. این وضعیت می‌تواند بر شکل‌گیری استقلال شخصی و امنیت روانی آنان اثر بگذارد.»

او از منظر روان‌شناسی رشد نیز بر اهمیت این موضوع تأکید می‌کند و می‌گوید: «کودک برای ساختن هویت مستقل نیازمند فضاهایی امن و غیرنمایشی است. او باید فرصت داشته باشد بدون نگرانی از قضاوت عمومی، تجربه کند، اشتباه کند و رشد یابد. اما هنگامی که همه‌چیز قابلیت انتشار پیدا می‌کند، این فضای امن کوچک‌تر و کوچک‌تر می‌شود.»

سیدناصری در پایان با تأکید بر پیوند این موضوع با کرامت انسانی کودکان می‌گوید: «کرامت فقط به معنای حمایت در برابر آسیب نیست؛ بلکه به معنای احترام به حق انتخاب و کنترل بر زندگی شخصی نیز هست. کودکان نباید صرفاً به سوژه‌های دائمی تولید محتوا تبدیل شوند.» او معتقد است: «شاید در آینده نزدیک، همان‌گونه که حق آموزش و حق سلامت به‌عنوان حقوق بنیادین کودکان شناخته می‌شود، حق بر سکوت دیجیتالی نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کند. زیرا کودکی فقط حق دیده شدن ندارد؛ گاهی حق دارد دیده نشود، ثبت نشود و در آرامش رشد کند.»

این پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان در پایان می‌گوید: «جهان امروز بیش از هر زمان دیگری باید به این پرسش بیندیشد که آیا کودکان برای حضور دائمی در فضای عمومی آفریده شده‌اند یا همچنان نیاز دارند بخشی از زندگی خود را در سکوت، خلوت و آزادی تجربه کنند. اگر پاسخ دوم درست باشد، سکوت دیجیتالی دیگر یک امتیاز نیست؛ بلکه حقی بنیادین برای نسل آینده است.»