صلح نیازمند شجاعت است؛ مخالفان گفتگو برنامه‌ای برای آینده ندارند / لاریجانی در مسیر صلح کوشید

به گزارش خبرآنلاین، شهاب شهسواری: نزدیک به ۲۰۰ روز از ادامه تجاوزات گذشته و محمدعلی سبحانی، سفیر سابق ایران در لبنان، اردن و قطر و مدیرکل پیشین خاورمیانه وزارت امور خارجه، در گفت‌وگوی ویدئویی با «کافه خبر» به این نکته اشاره کرد که در زمان جنگ، حفظ انسجام ملی و حمایت از رزمندگان باید در اولویت قرار گیرد. اما اکنون با کنترل دشمن و ناکامی آمریکا در دستیابی به اهدافش، کشور به مرحله «پساجنگ» و نقض مکرر آتش‌بس وارد شده است. سبحانی بر این باور است که شرایط کنونی بهترین زمان برای ایجاد یک پویش ملی به منظور عبور از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» و تبدیل آتش‌بس به صلحی پایدار و شرافتمندانه است.

این دیپلمات با سابقه، در خصوص حملات موشکی ایران به پایگاه‌های آمریکایی در کشورهای حاشیه خلیج فارس، این اقدامات را دفاعی و ناشی از شرایط جنگی دانست و بر این نکته تأکید کرد که ترمیم روابط با همسایگان کاملاً ممکن و قابل دسترسی است. وی با تحلیل رفتار سیاسی کشورهای عربی نظیر قطر و عربستان خاطرنشان کرد که این کشورها نه به دنبال هژمونی ایران هستند و نه هژمونی آمریکا یا اسرائیل، بلکه در جستجوی توازن امنیت خود می‌باشند. از این رو، ایران باید با نفی نگاه هژمونیک، اطمینان دهد که عامل ناامنی همسایگان نیست تا آن‌ها مجبور به پناه بردن به چتر امنیتی قدرت‌های فرامنطقه‌ای نشوند.

مدیرکل پیشین خاورمیانه وزارت خارجه با انتقاد از برخی تصورات ایدئولوژیک یا ساده‌انگارانه در سیاست خارجی، تصریح کرد که هیچ کشوری، از جمله چین، منافع و روابط اقتصادی خود با آمریکا را فدای ایران نخواهد کرد و حتی چین شرط همکاری جدی اقتصادی را حل مسائل ایران با جامعه جهانی می‌داند. سبحانی با حمایت از تفاهم‌نامه ۱۴ بندی اسلام‌آباد و تأکید بر ضرورت استفاده از فرصت‌ها برای بازگشایی تنگه هرمز و رفع تحریم‌ها، خاطرنشان کرد که سیاست خارجی باید بر اساس منافع ملی باشد نه ایدئولوژی؛ همان‌طور که صلح حدیبیه در صدر اسلام فتحی بزرگ بود، امروز نیز صلح پایدار که منافع مردم و اقتصاد کشور را تأمین کند، نیازمند شجاعت و تصمیم‌گیری راهبردی است.

متن کامل گفت‌وگوی خبرآنلاین با محمدعلی سبحانی، سفیر پیشین ایران در اردن، لبنان و قطر را مطالعه کنید.

دلیل سکوت کارشناسان در زمان جنگ، حفظ وحدت ملی در برابر دشمن بود

در حال حاضر حدود ۱۹۰ روز از آغاز درگیری‌ها می‌گذرد و نزدیک به یک سال از جنگ ۱۲ روزه گذشته است. در این مدت، بسیاری از دیپلمات‌های پیشین، اساتید علوم سیاسی و کارشناسان ارشد تمایلی به گفتگو نداشتند و نوعی سکوت حاکم بود. دلیل این سکوت در میان کارشناسان سیاست خارجی چیست؟ باید در یک پویش ملی، گفتمانی و فرهنگ‌سازی بتوانیم از این جنگی که صدمات زیادی به کشور زده عبور کنیم و به یک جایگزین پایدار مانند «ترک مخاصمه» یا «صلح» برسیم. سوال شما بسیار بجا و درست است. دلیل این سکوت را باید در این جستجو کرد که وقتی جنگی در یک کشور رخ می‌دهد، وظیفه همه مردم — چه دیپلمات، چه کاسب و چه نظامی — این است که در چارچوب حمایت از کشورشان و مقابله با دشمن هر کاری از دستشان برمی‌آید انجام دهند.

این اقدامات می‌تواند شامل کمک‌های مادی و معنوی یا تلاش برای حفظ وحدت و انسجام جامعه باشد که مهم‌ترین عوامل پیروزی در هر جنگی به شمار می‌روند. در زمان جنگ، صحبت از اینکه چرا جنگ به وجود آمد یا آیا می‌شد جلوی آن را گرفت، به مباحثی می‌انجامد که اختلاف‌نظر ایجاد می‌کند. انسان‌های ملی که برای تمامیت ارضی و هویت ملی کشورشان ایستاده‌اند، در زمان جنگ زیبنده نمی‌بینند که از اختلافات صحبت کنند. خود من هم از شروع جنگ تا همین اواخر صحبتی نکردم و وقتی علت را می‌پرسیدند، همین دلیل را ذکر می‌کردم. می‌گفتم وظیفه من فقط این است که بگویم همه منسجم باشید در دفاع از رزمندگانی که جلوی دشمن ایستادند و قدرت ایران را نشان دادند.

اکنون زمان یک پویش ملی برای عبور از جنگ و رسیدن به صلح است. در آن دوران البته دیپلمات‌ها بیکار نبودند؛ من در جریان هستم که نقطه نظرات خود را از طریق طرح‌ها و راهکارهایی که برای موفقیت کشور و پایان دادن به جنگ تهیه می‌شد، به مسئولان منتقل می‌کردند. اما پس از گذر از آن مرحله، اعتقاد دارم که اکنون باید در یک پویش ملی، گفتمانی و فرهنگ‌سازی بتوانیم از این جنگی که صدمات زیادی به کشور زده عبور کنیم و به یک جایگزین پایدار مانند «ترک مخاصمه» یا «صلح» برسیم، کما اینکه می‌بینیم امروز کشور در همین جهت حرکت می‌کند.

فرصت صلح از دل خسارت‌های سنگین جنگ متولد می‌شود

یعنی فکر می‌کنید این فرصت ایجاد شده که ترک مخاصمه یا صلح پایدار اتفاق بیفتد؟ قطعاً این فرصت از درون خود جنگ به وجود می‌آید. وقتی دو طرف جنگ می‌بینند چه خسارت‌های سنگینی را متحمل شده‌اند، این اولین جرقه‌ای است که اعتقاد به پایان جنگ را شکل می‌دهد. از طرف دیگر، وقتی آمریکایی‌ها مشخصاً به هیچ‌کدام از اهداف اعلام‌شده خود نرسیدند، بیهوده بودن ادامه جنگ اثبات می‌شود. این‌که گفته می‌شود آمریکا شکست خورده، دقیقاً به این معناست که در اهدافی که برای شروع جنگ اعلام کرده بود متحمل شکست شد. این مسئله خود اولین دلیل است برای اینکه راهی برای مصالحه به وجود بیاید.

از سوی دیگر، کل دنیا که از جنگ ایران و آمریکا متضرر می‌شدند، تحملشان تمام می‌شود و منافعشان در این قرار می‌گیرد که برای پایان جنگ ورود کنند؛ کما اینکه ورود کردند و ما در چندین مرحله سعی کردیم این جنگ به طور نهایی تمام شود. البته من یک نکته را درباره تقسیم‌بندی شما بگویم؛ ما یک دوره جنگ ۱۲ روزه داشتیم و بعد جنگی که به جنگ ۳۹ یا ۴۰ روزه مشهور شد. آن جنگ پایان یافته است؛ این چیزی که پس از آن رخ می‌دهد را بهتر است بگویم «نقض آتش‌بس».

مسئولان و حکومت ما می‌گویند آمریکا نقض آتش‌بس کرده و آن‌ها هم عکس این را می‌گویند. مهم این است که میانجی‌گران و تصمیم‌گیران دو طرف با درک عقلانی سعی کنند از این نقض‌های مکرری که متاسفانه پیش آمده نیز عبور کنند.

برخی افراد متأسفانه طرفدار نظریه «جنگ دائمی» هستند

در مورد اینکه جنگ تمام شده یا ادامه دارد، با وجود ماده یک تفاهم‌نامه که بر پایان دائمی جنگ تأکید دارد، هنوز برخی برنامه‌های صداوسیما با شمارش روزهای جنگ شروع می‌شود، یا در آمریکا می‌گویند جنگ ۴۷ سال است ادامه دارد. سود ادامه جنگ برای چه کسانی است؟ شهید علی لاریجانی می‌گفت: «ما یک سازمان چریک و انقلابی نیستیم که مخفیانه زندگی کنیم و در جنگ غیرمتقارن ضربه بزنیم و ضربه بخوریم؛ ما مسئول نان و آب و زندگی ۹۰ میلیون نفر جمعیت کشوریم.» من مصّر هستم که مرحله دوم جنگ پایان یافته و حوادث بعدی نقض آتش‌بس است؛ زیرا وقتی پذیرفتید که جنگ تمام شده، باید با تصور نگاه به آینده صلح‌آمیز کارت را جلو ببری. اگر بگویی جنگ تمام نشده، تأثیرات روانی آن بر جامعه بسیار عمق بیشتری پیدا می‌کند. جنگ تمام شده، ولی نقض آتش‌بس‌ها مانع از شکل‌گیری ثباتی شده که بشود کشور را به مسیر متوازن برگرداند.

نگرانی‌های روزهای جنگ را به یاد بیاورید؛ شرایطی بود که حتی خانواده‌ها و مسئولان آرامش نداشتند و کسب‌وکارها کاملاً خوابیده بود. اکنون کسب‌وکارها کم‌وبیش وجود دارد، اما به دلیل عدم اعتماد و احتمال اقدامات پیش‌بینی‌نشده از سوی دشمن، هنوز وضعیت روانی جامعه و کشور به آن تعادل کامل برای برگزاری جلسات بین‌المللی و عادی‌سازی روابط نرسیده است.

در این میان، متأسفانه افرادی هستند که طرفدار «جنگ دائمی» هستند. استدلالشان هم این است که جنگ باید تا ظهور امام زمان (عج) ادامه پیدا کند، ما پیروز شویم، قدس را بگیریم و بعد در واشنگتن کاخ سفید را به یک مرکز مذهبی تبدیل کنیم! این‌ها نگاه‌های آرمانی و رویایی در تفکرات ایدئولوژیک است، اما واقعیت چنین چیزی را دیکته نمی‌کند.

بستن تنگه هرمز قدرت ما را نشان داد، اما بعد از آن باید مذاکره می‌کردیم. اگر جنگ قدرت و شجاعت می‌خواهد، صلح هم قدرت و شجاعت می‌خواهد. یک جا ضرورت دارد انعطاف نشان دهید و افکار عمومی را توجیه کنید. واقعیت این است که شما تنگه هرمز را بستید تا قدرت خود را نشان دهید؛ طرف مقابل هم دست به محاصره دریایی زد. اما اگر من بودم، دو هفته بعد از بستن تنگه هرمز که تأثیر آن بر کل جهان مشخص شد، بلافاصله طرح‌های مصالحه و گفتگو را دنبال می‌کردم و پیش از ورود ضربات و ضررهای سنگین، این تفاهم را انجام می‌دادم.

نقل قولی از شهید علی لاریجانی بکنم؛ ایشان اصرار زیادی داشت که راهی برای پایان دادن به جنگ پیدا کند. استدلال ایشان این بود که «ما یک سازمان چریک و انقلابی نیستیم که مخفیانه زندگی کنیم و در جنگ غیرمتقارن ضربه بزنیم و ضربه بخوریم؛ ما مسئول نان و آب و زندگی ۹۰ میلیون نفر جمعیت کشوریم». کسانی که مخالف گفتگو و صلح هستند، طرحشان برای اداره این جامعه چیست؟ با شعار دادن تنها که کار پیش نمی‌رود. مرحوم لاریجانی خیلی تلاش کرد و دشمن هم فهمید که او مرد صلح است؛ مردی که می‌توانست هم داخل را متحد کند و هم با طرف مقابل به اقناع برسد تا به یک صلح شرافتمندانه دست یابیم.

همان‌طور که آقای خاتمی هم مطرح کردند، و حرف درستی است، ما باید به نقطه صلح شرافتمندانه برسیم. ما نمی‌توانیم زمین بازی را معلق نگه‌داریم. باید شرایط را تغییر دهیم، زمین بازی را به سمت گفتگو و مصالحه بیاوریم تا دنیا از ما حمایت کند و صلح را به طرف مقابل تحمیل کنیم.

صلح هم مثل جنگ، نیازمند قدرت و شجاعت است

شما معتقدید صلح در شرایط فعلی واقعاً دست‌یافتنی است؟ صداوسیما فقط از گفته‌های افراد معدود و محدودی بهره‌برداری می‌کند که هر روز یک دیکته مشخص را می‌نویسند و به خورد مردم می‌دهند. این رفتار معلوم نیست چه نتیجه‌ای برای آینده کشور دارد. باید تضارب آرا و گفتگو درباره کیفیت عبور از بحران وجود داشته باشد. من کاملاً معتقدم که صلح دست‌یافتنی است. طرف مقابل هم ضربه سنگینی خورده، دستاوردی نداشته و با محدودیت‌های افکار عمومی مواجه است. بر اساس گزارش‌هایی که از آمریکا داریم، حدود ۸۰ درصد مردم آمریکا مخالف جنگ مجدد و به شدت علیه رفتارهای اسرائیل هستند. این یک فرصت طلایی برای ماست.

امروز یک اجماع نسبی در کشور میان مسئولان و جامعه برای پایان دادن به جنگ وجود دارد. تفاهم‌نامه را که نگاه می‌کنید، می‌بینید آنچه ما داده‌ایم همان مواردی است که قبلاً هم داده بودیم؛ اما در سمت مقابل، بزرگ‌ترین قدرت اقتصادی و نظامی جهان با دو رئیس‌جمهور پای سند آمده، یکدیگر را به رسمیت شناخته و متعهد به عدم دخالت شده‌اند.

اگر جنگ قدرت و شجاعت می‌خواهد، صلح هم قدرت و شجاعت می‌خواهد. یک جا ضرورت دارد انعطاف نشان دهید و افکار عمومی را توجیه کنید.

یک‌جانبه‌گرایی صداوسیما در پوشش اخبار جنگ و صلح

شما اسم صداوسیما را بردید؛ واقعاً دیدن صداوسیما غیرقابل تحمل شده است! اگر برای پیگیری تحولات نبود، اصلاً نگاه نمی‌کردم. ما این‌همه متخصص در سطح جامعه، جنگ و دیپلماسی داریم، اما صداوسیما فقط از گفته‌های افراد معدود و محدودی بهره‌برداری می‌کند که هر روز یک دیکته مشخص را می‌نویسند و به خورد مردم می‌دهند. این رفتار معلوم نیست چه نتیجه‌ای برای آینده کشور دارد. باید تضارب آرا و گفتگو درباره کیفیت عبور از بحران وجود داشته باشد. صلح حدیبیه در صدر اسلام که آیات قرآن آن را فتح بزرگ نامید، مربوط به زمانی است که پیامبر (ص) صلح کردند. جایی که بتوانید فرصت‌های جدید ایجاد کنید، ضررها را جبران کنید و زندگی مردم را بهتر کنید، صلح هم دست‌یافتنی است و هم باید برای آن تلاش کرد.

آیا تنش و مواجهه مستقیم با همسایگان خلیج فارس قابل بازسازی است؟

آقای سبحانی، شما مدیرکل سابق خاورمیانه بودید و در سه کشور سفیر بوده‌اید. در جنگ اخیر ما با پدیده جدیدی مواجه شدیم؛ جمهوری اسلامی از سال ۵۷ روابط کج‌دار و مریزی با کشورهای عربی داشت اما هیچ‌وقت…